malnova bitakoro

Transloĝiĝo

2006-12-21T17:34:00.000+01:00

Tiu ĉi estas la lasta artikolo de bitakoro sub la servado de 'blogspot' per la teĥnologio de 'blogger'. Tion mi jam avertis! Ekde nun, por legi la blogon bonvole krozu al jena nova retadreso:

http://bitakoro.blogdns.org

Mi petas ke vi aktualigu viajn ligilojn, privatajn kaj publikajn.

Kial ŝanĝi? Nu, estas pluraj kialoj. Ĉio komenciĝis tuj post la lasta aktualigo de la fasono, tiun kiun vi vidas, nigrofonan. Tuj evidentiĝis ke la legebleco malpliboniĝis pro la forta kontrasto, sed dum plurmonata silento mi eĉ ne pensis pri mia blogo. Reveninte, mi planis ŝanĝon nur de la fasono. Sed la iom komplika maniero fari tion (konservante la nunan flankan informon), kaj la sperto atingita dum mia laboro kiel retejestro de mia edzino kaj mia ĥoro, kuraĝigis min paŝi iom pli antaŭen.

La nova bitakoro estas eldonata pere de PHPa programo nomata sNews, kiu tre similas al aliaj blogiloj aŭ eldoniloj (teĥnike, "Enhav-Mastrumaj Sistemoj") kiaj Word Press, Movable Type, ktp. La avantaĝo de sNews troviĝas en tio ke ĝi estas treege simpla kaj por instalado (temas pri nur unu dosiero!) kaj por modifado kaj vartado. Krome, oni povas tre facile esperantigi la interfacon, ĝi estas tute sendependa de la fasono (teĥnike, la fasono prezentiĝas per stilfolioj; vi povas adapti kiun ajn stilfolion al la prezento; kaj stilfolioj estas facile kaj senpage rikolteblaj tra la reto), mi havas pli naturan kontrolon pri bildoj kaj, ĝenerale, kiu ajn ero de la blogo... Nu estas pluraj avantaĝoj.

En la novan blogon, mi metis ĉiujn artikolojn ekde oktobro kaj kelkajn de la komenco; mi planas transafiŝi la plej interesajn artikolojn, sed iom post iom. Bedaŭrinde, reafiŝado la komentojn estas tro peza laboro, do mi lasos ilin ĉi tie. Tiun ĉi retejon principe mi ne fermos.

Do, mi esperas ke vi ĝuu la novan bitakoron. Bv. laŭeble kaj nespame diskonigi la novan retadreson.

Malvarmo kun humuro

2006-12-17T21:05:00.000+01:00

Dum tiu ĉi pasinta semajno, malvarmo atingis mian regionon kaj varmigiloj iĝis nepraj. Post nekutima longa aŭtuno (sezono kiun mi ŝatas, kiel mi iam diris), finfine jen la vintreca malvarmo, kiel montras la humuraĵo de ŝatata bildstriisto Antonio Fraguas "Forges" (kiu krome estas simpatianto de esperanto). Ridetu!

Je la nomo de la lingvo

2006-12-16T11:23:00.000+01:00

Mi prezentas la tradukon de la artikolo publikigita okaze de la esperanto-tago, kiun mi escepte verkis en la hispana.

En la hispana? Aŭ mi devus diri "en la kastilia"? Kiel ververe nomiĝas mia denaska lingvo, kaj kial? Tro pretendema mi estus, se mi strebus al respondo de la lastaj demandoj. Sed ja veras ke la nomo de mia lingvo, internacie akceptata, estas la ekvivalento al "español" en la koncerna lingvo, kiu koincidas kun la gentnomo de Hispanujo.

Kaj jen ĝuste la problemo: ke lingvo ricevas la saman nomon al gentonomo. Tial, pere de la fama hipotezo de Sapir-Whorf, la mensa bildo de ambaŭ konceptoj emas kuniĝi, malgraŭ tio ke ili tute ne identas. Ekzemple, iu lingvo povas esti parolata de pluraj popoloj kaj reciproke, iu popolo povas paroli plurajn lingvojn. Tiu artifika egaligo inter la nomoj de lingvo kaj popolo, permesas al fundamentistaj naciistoj preni "la parton kiel la tuton", do, lingvon kiel nacion aŭ kiel fundamentan nacian identigilon. Ili simple ne pravas.

En la okazo de mia lingvo, se ni diras "hispana lingvo", ni senintence apogas la vidpunkton "(la) lingvo parolata (nur) en Hispanujo" kaj kaŝas la fakton ke en la lando ekzistas pliaj lingvoj, kies parolantoj ĉagreniĝas pro la forgeso de siaj hispanaj lingvoj. Diri "kastilia lingvo" iritas sudamerikanojn, ĉar ili malkonsentas paroli "region-rangan lingvon": ili parolas imperian lingvon, ne malpli!

Tiuj ĝenoj malaperus se ni ekzemple nomus tiun lingvon, "román-paladino", aŭ per io ajn same neŭtrala kiel "lingvo de Cervantes", verkisto kiu, kvankam totemo de la hispanaj ŝovinistoj, lia staturo kaj prestiĝo kiel kreinto modernan hispanan lingvon paligas tiun provincaĉan pretendon.

Do, ni multe pli feliĉus se la lingvoj alprenus neŭtralajn nenaci-ligitan nomojn, kiel Sanskrito aŭ, pli proksime, kiel Esperanto, la lingvo normale uzata en tiu ĉi blogo.

En el nombre de la lengua

2006-12-15T17:27:00.000+01:00

Hoy es el dia del blog en esperanto. Como el mio ya lo escribo en esperanto, he decidido contribuir a esta jornada con una entrada en mi lengua natal, el español. La traducción al esperanto la publicaré en breve.

Hodiaŭ estas la Esperanto-Tago; kiel kontribuon al la kampanjo por la tago de esperanto-blogoj, mi verkas tiun ĉi artikoleton en mia denaska lingvo, la hispana; ĝian e-tradukon mi publikigos baldaŭ.

He dicho que iba a publicar en español... ¿o debía haber dicho "en castellano"? ¿cómo se llama mi lengua natal? ¿por qué se llama así?. Bueno, realmente sería muy ambicioso si pretendiera responder a estas últimas cuestiones. Pero el caso es que el nombre por el que se conoce internacionalmente mi lengua es el equivalente en cada idioma a "español", que coincide —¡caramba, qué coincidencia! (Les Luthiers)— con el gentilicio del país España.

Y ese es justamente el problema: que los idiomas reciban el mismo nombre que un cierto gentilicio. Por eso, en virtud de la célebre hipótesis de Sapir-Whorf, se refuerza la fusión mental de ambos conceptos, aunque no sean idénticos. Por ejemplo, un idioma puede ser de varios pueblos y/o un pueblo puede hablar varios idiomas. Esta igualdad artificial entre el nombre de un pueblo y el de un idioma permite a los nacionalistas fundamentalistas tomar "el todo por la parte", o sea, el idioma como nación o, al menos, como elemento identitario fundamental. Y no tienen razón.

En el caso que nos ocupa, decir “idioma español” refuerza la idea de “idioma que se habla en España” y tiende a ocultar el hecho de que en España se hablan otros idiomas, con lo que sus hablantes se cabrean (salvo los independentistas, que para ellos el “español” es un idioma que se habla en el “extranjero”). Decir “idioma castellano” le molesta a los sudamericanos, porque no les parece bien hablar un idioma de “categoría regional”: ellos hablan un idioma imperial ¡qué caramba!

Todos estos males desparecerían grandemente si al español, por ejemplo, se le llamara “román-paladino”, de gran tradición en nuestra fraseología, o algo igualmente neutro, como "lengua de Cervantes" que, si bien alude a un señor muy ligado a las alharacas nacionalistas españolas, no es menos cierto que su estatura y prestigio como creador de la moderna lengua española hacen sombra a esta pretensión provinciana.

Es decir, que mejor nos iría si los idiomas tomaran nombres neutros, como el Sanscrito, o sin ir más lejos, el Esperanto, la lengua en la que esta bitácora publica regularmente.

Siliciblatoj venkas neŭronojn

2006-12-08T18:53:00.000+01:00

Luis Restrepo verkis artikolon en sia blogo pri la malvenko de ŝakludisto Vladimir Kramnik kontraŭ la ŝakkomputilo Deep Fritz 10.

Luis opinias ke jam venis la momento kiam la monda ŝakĉampiono estas fakte komputilo. Kiel diris Anatoly Karpov, tio vere ne gravas, samkiel la ekzisto de biciklo ne malpermesas la atletajn konkursojn.

Mia opinio pri la afero estas ke, simple, komputiloj kapablas, multe pli bone ol homoj, parkeri jam luditajn matĉojn —kiuj per si mem donas respondojn al multaj ludsituacioj— kaj tie kuŝas vere ilia avantaĝo. Sed tio ne signifas ke komputiloj havas pli grandan strategian talenton ol homon.

Pri tio ĉi mi blogis antaŭlonge, okaze de egaliĝo de Kasparov kontraŭ, ĝuste, Fritz. Mi invitas al relego.

Impona vortaro je unu musklako

2006-12-06T17:35:00.000+01:00

Antaŭ tri jaroj aperis la vortaro kiun kovis dum siaj lastaj jaroj la bedaŭrinde frue mortinta Fernando de Diego: la Granda Vortaro Hispana-Esperanto (GVHE). La verko, brik-forma kaj PIV-aspekta, imponas pro sia grandiozeco, precizeco, pezo kaj relative modesta prezo.

Estas du novaĵoj pri GVHE. La malbona: la eldono elĉerpiĝis kaj la eldonisto, Liven Dek, planas revizii eraretojn kaj poluri detalojn antaŭ ol reeldoni ĝin; do, atendado nepras.

Sed la alia novaĵo ne estas bona... estas bonega! La GVHE ĵus aperis rete, danke al Hispana E-Federacio (HEF) kaj ties retej-administranto (kaj prezidinto) Miguel Ángel Sancho, kiun helpis de alia hispana aktivulo José Rodríguez. Jen la retadreso: http://www.esperanto-es.net/diccionario/.

La prezento estas simpla interfaco kie la uzulo povas demandi pri kapvorto (nepre hispana, ĉar temas pri unudirecta vortaro) aŭ serĉi en la difinoj (kaj do, eblas serĉi esperanto-vorton). Tiu reta versio kunhavas la ĉefan trajton de la papera versio, nome, ke la frazeologio estas "plurhispana", do ĝi kalkulas pri diversaj variantoj de la hispana lingvo.

Des pli ĝojige, samideano Pablo Busto ĵus kreis serĉilon por la fasado de Fajrovulpo. Bedaŭrinde ĝi fuŝas la akcentitajn literojn; sed kredeble Pablo aŭ iu alia riparos ĝin.

Kia bonŝanco por hispanlingvaj esperantistoj!

Kia biero!

2006-12-05T23:30:00.000+01:00

Verŝajne la vivo tre multe kostas lastatempe en Germanujo: preskaŭ 30 € por unu bierkruĉo!

:-D

Toledo, velŝipoj kaj intercivitana milito

2006-12-02T16:42:00.000+01:00

Jam pasis kelkaj semajnoj ekde mia lasta blogaĵo kaj ĉi-okaze mi kredas inde verki tagĵurnalecan afiŝon.

Kio plejmulte kulpis pri mia neatentado al blogo estis la kreazo kaj prizorgado la retejon de mia ĥoro Voĉensemblo 21a Jarcento, kaj la retejon de la butiko de mia edzino, Manoj kaj Koloroj; ĝi estas vendejoj de aferoj rilataj al manartaĵoj, pentrado, farbado kaj ornamado. La sperto atingita en tiu fako pri retejaj konstruoj pelis min konsideri la transloĝigon de tiu ĉi blogo al propra servilo, kun propraj iloj sendependaj de ekstera servo kia "blogspot", plena esperantigo de la interfaco, aliro laŭplaĉa al bildoj, ktp; konsideru tion realigota projekto kiu efektiviĝos post ne multe.

Krome, mi ĝuis la viziton de pluraj esperantistoj. Fine de oktobro venis Ivo Durwael kaj lia amiko Pierre. Ili gastis ĉe Roĝer, pri kiu mi parolis en antaŭa blogaĵo, kaj lia koramikino Olga; Roĝer vokis min kaj germanan esperantiston, Anja Kruze, kiu nuntempe laboras en Madrido, kaj ĉiuj kune iris viziti proksiman historiplenan urbon Toledo. La tago estis neforgesebla! vi povas vidi kelkajn fotojn.

Alia vizitinto estis Jukka Vaijarvi, finno kiun mi renkontis dum la UK de Berlino, en 1999, kie ni gastis en sama studenta tranoktejo. Li venis de Cherbourg (Francujo) ĝis Porto (Portugalujo) per velŝipo(!) kaj poste al Madrido per "normalaj" busaj rimedoj; li rakontis pri travivo de ŝtormo en la Bizkaja Golfo kaj aliaj enviindaj aventuroj...

Kaj laste, dum tiu ĉi semajno, venis la konata germano Ulrich Lins al kongreso pri la hispana intercivitana milito... en mia propra universitato, UNED. Lia alveno kungluas al la fakto ke li estas kunaŭtoro de artikolo por tiu kongreso, pri la utiligado de esperanto dum la milito. La alia aŭtoro estas Toño del Barrio, kiu lekciis la prelegan version de la artikolo. Pri tio ĉi estas detala raporto en Libera Folio.

Jen fotoalbumo pri tiuj improvizitaj e-aranĝetoj dum tiu ĉi aŭtuno.

Post-noto: ~~la servilo kun la fotoj provizore paneas; espereble mi riparos tion post ne multe.~~Verŝajne la afero jam funkcias.

La beno nomiĝi "fosto"

2006-10-14T17:05:00.000+02:00

La pasintan 12an de oktobro, ĵaŭde, estis nacia tago en mia lando kaj, do, feritago (tiel, multaj profitis, feriponton).La okazaĵo estis la jubileo de la unua elŝipiĝo de Kristoforo Kolumbo en amerikan grundon, la 12an de oktobro de 1492. La alpropriĝo de tiu historia ago fare de sinsekvaj hispanaj regantoj estas iom dubinda ĉar la ĉefgvidanto estis ĝenovano kaj la hispana ŝtato ne kreiĝis ĝis kelkaj monatoj poste; sed la fakto ke la iniciatintoj de tiu aventuro, la Katolikaj Gereĝoj, iĝis poste la unuaj regantoj de la ŝtatiĝinta lando, sufiĉis por fiksi la "naciecon" de la historiaĵo.

La celebrado nomiĝas oficiale Tago de la Hispaneco (aŭ, eble pli ĝuste, "hispanfrataro") kaj tio celas implikigi la hispanlingvajn amerikajn landojn kiuj, aliflanke, sentas la aferon tute male, laŭ emocia vidpunkto, pro la postaj historiaj okazaĵoj de altrudoj, malsan-kontaĝoj, sklavigoj, fiekspluatado kaj imperiismo fare de eŭropaj povolandoj.

Tamen mi ne parolos pri historio aŭ naciisma memfiero; fakte la mezuma hispana homo ne komprenas la celebradon kiel nacian tagon aŭ hispanecan tagon, sed kiel tagon de la Virgen del Pilar, kiu laŭlitere tradukiĝas kiel Madono de la Fosto. Do, temas pri religia jubileo de iama "montro" de la Virgulino Maria al apostolo Sankta Jakobo, apud fosto de ponto, kiu trairas la riveron Ebro en la urbo Zaragozo (ĉu oni sukcesis tiel prezice fiksi la daton de tiu intersanktula renkontiĝo, supoze okazinta tiom multe antaŭe, aŭ ĉu la dato estis fiksita kaprice en iu ajn vatikana kunsido? mi ne scias).

Ĝi estas unu el ĉefaj honoradoj de la hispana romkatolika eklezio. Tial, multaj virinoj estis nomitaj "María del Pilar" kiu rapide mallongiĝas al "Pilar"; fakte, en la lastaj tempoj, multaj gepatroj registras rekte la nomon "Pilar". La populareco de tiu nomo estas tre varia laŭ la epoko; nuntempe ĝi ne furoras, sed plu havas grandan akcepton de la gepatroj.

"Pilar" estas unu el la malmultegaj nomoj pure hispandevenaj: do, ĝi ne estas hispanigo de iu ajn hebrea-biblia, latina, ĝermana, slava aŭ araba nomo; alia tia nomo kiun mi sukcesas memori nun estas "Javier" [ĥavier'], pro la sanktulo Francisco de Javier, kiu naskiĝis en samnoma navara vilaĝo (ankaŭ alimaniere literumita "Xavier" aŭ "Xabier"). Se vi renkontas iam homon nomatan Javier aŭ Pilar estu preskaŭ certa ke temas pri hispano.

La "Pilar"-virino ofte fieras pri sia nomo sed, ĉu ili vere konscias ke ilia nomo estas "fosto"? ĉu ili ŝatus sian nomon tiel multe? ;-)

Temoj: religio, socie

Reveno kaj podkasto

2006-10-02T23:53:00.000+02:00

Post kelkaj monatoj, mi revenas! Mi jam avertis (mi faris... ĉu ne?) ke reguleco ne estas garantiata, sed mi agnoskas ke tiom longan silenton eĉ ne mi antaŭkalkulis.

Mi ne enuigos per miaj lamentadoj. Hodiaŭ plu estas mia jubilea naskiĝtago kaj tio sufiĉas por reveki la aferon. Sed mi aldonos ion plian: antaŭ nelonge mi estis intervjuita de la fama brazila Dĵ, Roger Grilo, konata sub la artista kromnomo Roĝer Borĝes kaj kiu nuntempe loĝas en Madrido. Li ĵus metis je la dispono de la esperantistaro sian duan podkaston kiu estis dediĉita al Hispanujo, kaj kiun mi kontribuis per miaj vortoj. Estis krome intervjuita Farri, muzikisto de Kaj Tiel Plu kaj Karles Berga, la ĉefhomo de Pasporta Servo en Katalunujo.

Se vi deziras iom scii pri mia pasinteco kiel rokmuzikisto, do, aŭskultu la programon!

Temoj: movado, muziko

Hispanaj feripontoj

2005-12-06T12:17:00.000+01:00

Hodiaŭ estas festotago en mia lando. Oni celebras la 27an jubileon de la referendumo kiu aprobis la kurantan Konstitucion. Do, prifestinda tago ĉar tiu evento certe estas mejloŝtono de la transiro de diktatoreco al demokratio.

Tamen hodiaŭ estas mardo kaj do hieraŭ lundo. Tio pelas multajn al konsidero feriigi ankaŭ la lundon tiel ke oni pontas la feritagojn mardon kaj dimanĉon, tiel ke estiĝas kvar sinsekvaj feriaj tagoj, taŭgaj por mezgranda vojaĝo. Fakte, tiun feriigon multaj sukcesas atingi pro diversaj kialoj: interkonsento kun la estroj, ŝuldita festotago, subita "malsaniĝo", ktp. Kiam mardo aŭ ĵaŭdo estas feriaj, oni parolas pri "feripontoj".

Retamen, postmorgaŭ, ĵaŭdo, estos ankaŭ feria! Ĉi-okaze temas pri religia (?) festo, ĉar oni celebras la kaprican dogmon, starigitan de la iama Papo en 1854, pri la senmakula konciptiĝo de Virgulino Maria. Do, ambaŭ, mardo kaj ĵaŭdo, estas feriaj, kaj la tento feriigi lundon kaj merkredon kaj vendredon, tiel atingante dek sinsekvajn feritagojn, estas grandega. Oni nomas tion "feripontego" aŭ "akvodukto".

Tia feriemo instigas al mi du pensojn:

La produktivo de la lando draste falas pro tiuj kromferioj (krom en turisma sektoro!) Sed, anstataŭ reordigi la naciajn feritagojn, tiel ke ili ne koincidu en maloportunaj tagoj, la regantoj ne faras ion ajn. La vojaĝagentejoj protestus se registaro prenus decidon, kiun jam prenas aliaj landoj, ŝovi la mardajn/ĵaŭdajn feritagojn al lundoj/vendredoj respektive. Oni argumentas, favore al tiu feriemo, ke hispanaj laboristoj laboras kutime preter la deĵora tempo. Sed laŭ mi, la solvo estu labori ene de la deĵortempo kaj ferii la oportunajn tagojn, ne pli.

La feriigo de la 8a de decembro, pro la "senmakula konciptiĝo" estas aparte absurda kaj forfaliginda, ĉar kiel religia festo ĝi estas absolute kaprica kaj tradici-manka. Kaj, ĉar romkatolika celebrindaĵo, ĝi ne interesas alireligiulojn aŭ sendiulojn; tiuj lastaj eble konsentos pri aliaj katolikaj festoj, sed ne pri tiu "senmakula konciptiĝo". Fakte, ĝi ne estas feritago en aliaj romkatolikaj landoj! Bv. komenti sube pri la feriigo de la 8a de decembro en via lando.

Provizore, mi laboris lunde kaj plu laboros merkrede kaj vendrede.

Temoj: religio, socie

Ĥora humuro

2005-11-20T20:54:00.000+01:00

Jam metite en ĥoraj aferoj, mi rakontos al vi ŝercanekdoton pri sopranoj, kiu estas tre popularaj en la ĥor-movado de mia lando.

Sendube vi scias ke ĝenerale sopranoj —la virinoj kiuj kantas la plej altan voĉon— estas tre divaj(1): ili sentas sin kiel neprulojn por sukcesigi kiun ajn ĥoran aferon (fakte, komponistoj submetas al sopranoj la plej karakterizan melodion, fake, diskanton). Do, jen la ŝerco:

En kio diferenciĝas teroristo de soprano? Nu, kun teroristo eblas provi interkonsenton...

(1) Diva, bonega neologismo (se entute ĝi estas tia!). Venas de la tempoj de María Callas. Ĝi aludas al la troa memfiero, aroganteco kaj kapriceco de genia artisto.

Temoj: humuro, ĥoroj

Ĥora renkontiĝo kun premioj

2005-11-15T19:46:00.000+01:00

Pasintan sabaton 12an de novembro, mia ĥoro Voĉensemblo 21a Jarcento (Ve21aJ) partoprenis ĥor-konkurson en vilaĝo Cocentaina [kosentajna], kiu situas en provinco de Alakanto, en la sudoriento de Hispanujo. Nu, pri mia ĥoro mi jam blogis antaŭe.

La konkurso eniris sian 25an realiĝon, kaj ĝi estas ege defia! Fakte, ĝin partoprenas nur tri ĥoroj el la tuta lando, elektitaj el amasanombraj sinproponantoj; do, partopreno en la konkurso jam estas premio! Ĉi-okaze venis, krom ni, valencia kaj eŭska ĥoroj. En la foto videblas mia ĥoro, en la scenejo dum la konkurso (ni vicis la duan).

Ĉiu ĥoro devis kanti devigan partituron kaj poste liberan programon ĝis maksimume 40 minutoj entute. La deviga kanto estis komponita por la evento far du el la organizantoj kaj titoliĝas Cor al cor. Tre bela, ankaŭ la valencia teksto; krome, la titolo estas bela vortludo ĉar "cor" signifas kaj "koro" kaj "ĥoro" en la valencia lingvo; do Kor' al ĥor' povus esti la traduko. Ni prezentis tre riskan kaj nekutiman programon, farĉitan je avangardaj partituroj kie parolo, perkuto, efektoj estas same gravaj kiel kanto mem, kiu foje estas ne harmonia, eĉ disonanca. Por scivolemuloj, jen la programo:

Cor al cor, M.N. Pascual & J.R. Sellés - [deviga]
Psalmo 100, F. Mendelssohn
Con nostalgia Egea [kun nostalgio Egea], J. Busto
A la luna le falta un lucero [al luno mankas lumastro], J. Alcaraz
Sinfonietta, J.W. Hawel
Quisiera [mi volus], R. Valera
Kasar mie la gaji [la tero lacas], A. Grau
Agur [adiaŭ], M.A. Martín-Lladó

La publiko reagis varmege al tiu anticipe malfacila programo. Do, montriĝis ke avangarda muziko povas kaŭzi favoran impreson al ĉiaspeca publiko. Fakte, ni gajnis apartan premion pro la balotoj de la ĉeestantoj (194 balotoj el 290)! Tamen, la ĵuria decido aljuĝis al ni la duan premion kaj al la eŭska ĥoro, nomata Hodeiertz [hodejerc], la unuan; sed la poent-diferenco estis malgranda: Ve21aJ, 24,1 kaj Hodeiertz, 25,49 (el maksimume 30). En la foto, ni huraas la ĵurian deklaron.

Ĉar la eŭska ĥoro laste vicis, ni povis spekti ĝian sursceniĝon. Nu, belega! La eŭskaj ĥoroj famas kiel la plej bonaj el la tuta lando, kaj fakte Hodeiertz fortege apogis tiun antaŭjuĝon: kristalaj voĉoj bele kuniĝantaj, bonega agordemo, precizaj ekkantadoj... ni jam konstatis en tiu momento ke ili estos malfacile venkeblaj! Tamen, evidentiĝis kelkaj mankoj kiuj esperigis nin venki: ilia ludado de deviga muziko estis tre glata, preskaŭ sennuanca; ilia ĝenerala ludado estis iom tia: bela sed esprimomanka; la viraj voĉoj (ĉefe basoj) iomete perdiĝis...

Sed, nu! Vivo estas tia. Ili venkis, plenmerite ĉar ni sendube ankaŭ neperfektis, kaj ni tamen multe kontentis pro la reago de la publiko, pro ties aparta premio, pro la dua premio... ni preskaŭ reagis kiel venkintoj! Poste, la ĝenerala komento de organizantoj estis ke ni signis mejloŝtonon en la konkurso pro nia avangarda kaj defia programo kiu entuziasmis la publikon. La publika premio estis rutine aljuĝita al venkinto dum la lastaj 7 jaroj, sed ni rompis tiun tradicion. Krome, la komponisto de la deviga muzikpeco konfirmis ke ĝia ludado far ni estis la plej bona.

Poste venis bankedo, sed eble mi blogos poste pri ĝi. Provizore, jen pliaj bildoj de la tuta afero.

Temoj: muziko, ĥoroj

Tiuj francoj frenezas!

2005-11-09T20:10:00.000+01:00

La lastaj okazintaĵoj en Francujo pripensigas min, kaj mi supozas ĉiujn. Kvankam mi ne havas difinitan opinion —ĉefe pro manko de fidinda informo—, jen kelkaj rapidaj cerbumadoj.

La ĵurnalistaj kliŝaĵoj parolas pri senesperaj homoj kiuj loĝas en sub-kvartaloj, pri izoligo de idoj de iamaj enmigrintoj en rilato al laborpostenoj... Tamen, la bruligantoj kaj arestitoj estas plej ofte knaboj sub-15jaraj! Kaj la ekstremaj rimedoj pri deviga enhejmiĝo celas ĝuste tiu-aĝajn bubojn! Kian laborpostenon celas 15-jaraĝa knabo?

En Valencio, antaŭ kelkaj jaroj, ekestis tre simila fenomeno: vandalaj bandoj bruligadis aŭtojn ŝajne senprovoke kaj senkiale. Poste montriĝis, ke la bandanoj estis subleĝ-aĝaj knaboj, ofte el riĉa soci-tavolo, kiujn ni nomas "filoj de paĉjo" (do, "trodorlotitaj knaboj").

Ĉu la kaŭzo povus esti simple, amaso da nekontentaj tro dorlotitaj knaboj? Kiam oni havas ĉion, ne ekzistas io alstrebinda, kaj sekve ĉiu celo aspektas morna. Kaj sinrenutrata vandalismo estas tre malfacile bremsebla.

Nu, iel ajn, kiam oni arestas subleĝ-aĝajn homojn, ĉiam ekestas maljustaĵo: karcer-punota estu nepre ne ili, sed ties gepatroj, pro nerespondeca edukado. Ne estas devige naski idojn, sed se naski, oni alprenu la alligitan respondecon kiel gepatro.

Temoj: internacia politiko, socie

Pomego paperos

2005-11-05T01:08:00.000+01:00

Ĉi tiame, jam ĉiuj esperantistoj devas scii, ke la fosto de nia lingvo —kun permeso de Fundamento— la grandega verko Plena Manlibro de Esperanta Gramatiko, skribata kaj prizorgata de Bertilo Wennergren, baldaŭ aperos en libra vestaĵo. Ĝis nun, PMEG estis (kaj plu estos) libere alirebla kiel HTML-paĝo kaj PDF-dokumento.

Multaj ĝoje celebris tiun novaĵon, kaj pluraj pli ankaŭ celebros. Min tamen ne tiom multe efikis ilia feliĉo, ĉar mi kredeble neniam legos PMEG-on sur papero, krom eventualaj foliumadoj dum vizitoj al klubaj bibliotekoj aŭ libroservoj. Tiaj verkoj, laŭ mi, multe pli valoras en cifereca formato ol en papera. Jen la avantaĝoj de cifereca formato:

Eblas traŝerci la tekston por vortoj kaj frazoj, per simpla formulilo.
La enhavo estas interligita: per musklako oni iras la dezirata pluinformo. PMEG estas tre bone interligita, kaj tion perdos la papera versio.
La enhavo estas akurate aktualigata, male al papera versio kiu ŝtoniĝas. Kromefiko de tiu ŝtoniĝo estas la emo konsideri ĝustaj, aferojn jam ŝanĝitajn en la cifereca versio.
La koŝmaro de preseraroj tute forestas. Se entute ekzistas tajperaroj aŭ misortografiaĵoj, simpla atentigo al aŭtoro korektas la misojn en horoj.

Fronte al tiuj avantaĝoj de elektronika versio, la adeptoj de libroj elstarigas ties porteblecon kontraste al rigideco de tablokomputiloj, eĉ tekkomputiloj. Mi respondus, ke manlibro, kia PMEG, plejofte necesas ĝuste laborante ĉe komputiloj; kaj, mi aldonus nun, ke eblas porti facile PMEG-on en modernaj poŝkomputiloj, eĉ pli porteblaj kaj enpoŝigeblaj ol libroj. Mi enkomputiligis PMEG-on en mian poŝkomputilon tute kontentige!

Mi demandis al Jorge Camacho, dum li zorgadis pri la eldono de siaj lastaj poemaroj Saturno kaj Celakantoj, kial li ne unue publikigis la poemojn ie en la reto kaj li respondis: libroj libru!. En tiu ĉi okazo pri PMEG, mi dirus reciproke: manlibroj ciferecu!, sen malpermeso kompreneble de tradicia formato.

Temoj: movado, socie

Naski reĝidon...

2005-10-31T00:51:00.000+01:00

...aŭ kiel sendanĝera bebo frenezigas tutan landon.

Kredeble, jam estas konate ke la kron-heredonto de la hispana monarĥio, princo Felipe de Borbón, —aŭ, pli ĝuste, lia edzino, princino Letizia— naskis bebon inseksan la 31an frumatene, nomitan tuj Leonor; sur la foto videblas la nuna reĝo, Juan Carlos, kaj lia edzino, Sofía de Grekujo, avoj de la naskito, priskribante la nepon kiel "buleton" al ĵurnalistoj.

Kia ŝoko! Amasmedioj ne konas alian novaĵon (do, okazis nenio hodiaŭ en la cetero de la lando kaj de la mondo); nu, almenaŭ mi vivis la tagon for de amasmedioj, sed la eĥo trafis min!

Kaj... kial tia reago? Krom klaĉemo, ekzistas objektiva kialo: la bebo iam transprenos la kronon kaj fariĝos reĝino (se dume respubliko ne flankenpelas monarĥion). Sed estas problemo: hispana Konstitucio favoras virojn antaŭ virinoj en la vicordo al trono; do, se iam Felipe kaj Letizia naskos viran fraton de Leonor, li, anstataŭ ŝi, havos la rajton iam reĝi.

Jam leviĝis pluraj voĉoj postulante urĝan ŝanĝon en la Konstitucio, por justigi tiun seksismon antaŭ la nasko plian reĝonton. Sed tiuj voĉoj facile forgesas ke la iama Konstituciiga Parlamento tute ne oponis la maljustecon, konsiderante ke, alimaniere, la pli aĝa fratino de princo Felipe, la infantino Elena —ĉiuj scias ke ŝi estas iom mens-handikapa—, estus nun la tronheredonto... Kaj ke la tuta monarĥio estas maljusta ĉar favoras familion al plej alta ŝtata posteno.

Bonŝance, la Reĝa Familio kaj ties levreloj ne scipovas esperanton! Tamen, mi batis ilin milde ĉar fakte mi simpatias al la homo kiu nuntempe rolas la reĝon, S-ro Juan Carlos, kaj mi estas pli monarĥiema ol respublikema. Mi iam klarigos kial, sed ekde la reĝida nupto de Felipe kaj Letizia mi serioze rekonsideras mian monarĥiemon.

Temoj: hispana politiko

Viando, skatoloj kaj lingvo

2005-10-26T23:57:00.000+02:00

Mi ĵus legis en forumo soc.culture.esperanto artikolon de Arnold Victor, kiu komentas la originon de la vorto spam el apokopo de spiced ham (spicita ŝinko), ŝinkoviando enskatoligita kiu abundis en la manĝaĵoj de usonaj soldatoj. Poste, pro ĝia abundo kaj ne tro bona kvalito, la produkto malprestiĝiĝis, kaj tial spam iĝis sinonimo de bagatelaĵo aŭ eĉ rubaĵo.

Jen plia anekdoto rilataj al viando, skatoloj kaj lingvo. Kuba amiko rakontis al mi ke, dum la ora epoko de la interrilatoj Sovetio-Kubo, venis multaj rusaj produktoj en la insulon, inter ili, enskatola viando kiun kubanoj nomis rutine rusa viando.

Sed la ligo inter la lingvaĵo kaj la produkto intimiĝis tiel multe, ke nun, kiam Venezuelo ludas la rolon de ĉefprovizanto de Kubo, ĝian enskatolan viandon la kubanoj nomas... venezuela rusa-viando!

Temoj: lingvoj

Dia buŝ' parolas al Bush

2005-10-23T19:03:00.000+02:00

Per tiu ĉi bildo, la hispana satir-revuo El Jueves (la ĵaŭdo) primokas ĉi-semajne la pretendon de Bush, ke Dio al li ordonis atakon de Irako. La desegnon kaj ŝercon faris la humuristoj Idígoras kaj Pachi kaj mi simple tradukis por amuziĝo de esperanto-parolantoj.

Temoj: humuro, internacia politiko

Vivgutoj

2005-10-23T00:58:00.000+02:00

El ĉiel' plukas,
la fingroj de l' soifo,
la vivon. Pluvas.

Post monatoj da malpluvemo, finfine akvo trempas la grundon kaj kirligas la rojojn. Bonvenon!

Temoj: hajko

Eklipso kaj desegno

2005-10-18T18:19:00.000+02:00

Kolegoj fotintaj dum la publika observo-gvidado de la eklipso komencas publikigi siajn rezultojn. Min logis jenaj du fotoj, kiujn mi tuj prezentos.

La ringo plejas! Temas pri tre simpla elpensaĵo: ludlorno muntita sur ekrano projekcias la sunlumon sur spegulon kiu, siavice, ĝin reflektas sur la ekranon, apud la lorno. La ludilon eblas orientigi tre facile laŭ azimutaj koordinatoj.

Kaj jen, plia bildo de la trafoliaj ringetoj! Tiuokaze, la blanka ĉemizo de mia kolego ornamiĝas per la ringaj bildoj de la eklipsata suno, laŭ modernega desegno kiun envius modaj dezajnistoj. Mi aperas sur la maldekstra supra angulo, rigardante la grundon, kun blanka ĉapo kaj malhela jako.

Temoj: astronomio

Sen vortoj

2005-10-17T00:29:00.000+02:00

Mi ĵus trovis kortuŝan artikolon en alia e-blogo. Sufiĉas ke mi atentigu pri ĝi sen pliaj vortoj:

sekretagxardeno.blogspot.com/2005/10/bildo-por-la-espero.html

Temoj: socie

Nova vizaĝo

2005-10-17T00:09:00.000+02:00

Mi ŝanĝis la prezenton de la bitakoro, ne pro kaprico (nu, kaprico havas ian rolon...) sed pro kelkaj avantaĵoj de la novaj ŝablonoj ĵus malkovritaj.

Jen kelkaj: la komentoj estas nun pli facile aldoneblaj; la nova ŝablono ebligas esperantigon de pli da formuloj, kaj tial mi anstataŭas la pripersonan slipon de Galerio, al tiu de Blogger, kiu permesas aperigi foteton kaj kelkajn sinprezentajn vortojn.

Mi profitas por malpezigi la liston de ligiloj, ĉefe tiuj pri blogoj. Jam estas pluraj listoj da e-blogoj ie tie, kaj mi atentigas pri du el ili: e-planedo kaj tiu de Universitato de Harvard.

La elekto al nigreca etoso ne havas ian ajn kromsignifon; ĝi estas, laŭ mi, la plej bona elekto inter la elekteblaj ŝablonoj. Mi esperas ke la nova aspekto estu glata al ĉiu leganto.

Temoj: blogoj

Triopa jubileo

2005-10-12T23:40:00.000+02:00

Tiu ĉi jaro 2005 estas trifoje jubilea por mi: Unue, pro centjariĝo de la unua UK en Bulonjo. Due, pro la 4-centjariĝo de la eldono de Don Quijote; rilate al tio, Hispana Esperanto-Federacio lanĉis kampanjon Kiĥoto 2005 kiu celas partoprenigi esperanton en la pri-kiĥotan eventaron tra la tuta lando; ĝis nun la afero estas tre sukcesa, eĉ monprofita pro publika stipendiado! Nur la morto de la tradukinto al esperanto de la verko, Fernando de Diego, bremsis la entuziasmon.

Kaj trie, pro la centjariĝo de la publikigo de kvar elstaraj artikoloj de Einstein, kiuj renversis la tiame konatan fizikon; inter ili, troviĝas la artikolo Zur Elektrodynamik bewegter Körper (Pri elektrodinamiko de movantaj korpoj), kie li starigis la mondfaman Teorion pri Relativeco.

Tial, Unesko akceptis deklari la jaron 2005 Monda Jaro de Fiziko. Mi eĉ faris prelegon pri la ajnŝtenaj artikoloj dum la pasinta hispana e-kongreso, kun la titolo 1905: la revolucio de Einstein en Fiziko. Ankaŭ mi aktivis ekster mia esperanto-vivo, en eventoj ĉi-rilataj, por popularigi fizikon.

Nu, mi esperas ke post tiu ĉi blogaĵo, mi estos invitata partopreni blogaron de fizikistoj kie miaj kolegoj parolas pri siaj spertoj dum tiu ĉi jubileo! Dankon al Beĉjo, tra kies blogo mi eksciis pri la afero. Tamen, serioze, mia espero vanas.

Temoj: fiziko

Ringa Majstro

2005-10-11T23:47:00.000+02:00

Mi jam menciis ion pri la pasinta suneklipso, la 3an de oktobro. Eĉ kelkajn tagojn poste, mi kredas ke indas raporti pri ĝi.

Mi gvatis ĝin en senegala loko: mia urbo, Madrido. Ne! ne temas pri ŝovinisma nesinrego! Simple, Madrido falas en mallarĝa terstrio kie la eklipso videblis plej bele, do kun ringa aspekto.

Mi kungvidis publikan spektadon, kiun kolegoj de astronomia asocio organizis en mia universitato. Bonŝance, la vetero estis bonega, sen spuro de nuboj. Ni projekciis la bildon de la eklipsiĝanta suno per teleskopoj kaj ekranoj; krome, ni muntis eksperimentojn por mezuri temperaturon kaj sunbrilon; la temperaturo falis de 13,4 ºC (je la 10a) ĝis 10,5 ºC (je la 10:58, pinta ringa momento).

Kurioze, la plej amuzan bildon de la ringo donis la arboj! Tra ties folioj, la lumo projekciis multajn ringetojn sur la pavimon. Vidu apudan foton.

La lumo multe malintensiĝis, sed niaj okuloj ĉiam trompas nin, ĉar la pupilo alkomfortiĝas al lumintenso tiel ke ni apenaŭ notas malheliĝon. Por kapti la mallumiĝon, mi faris fotojn per samaj diafragmo-kondiĉoj. Vidu la rezulton, per tiu ĉi ligilo. Sur la bildoj videblas la teleskopoj, ekranoj kaj homoj kiuj amasiĝadis ĉefe en la pintaj momentoj; eĉ foje aperas la projekciata bildo sur iu ekrano.

Sed nenio kompareblas al plena suneklipso. Iu astronomo iam diris, ke la diferenco inter 99%-parta eklipso kaj plena eklipso estas komparebla al diferenco inter vangokiseto kaj arda amorado...

Temoj: astronomio

Okupi. Rezisti. Produkti.

2005-10-09T23:35:00.000+02:00

Mi ĵus spektis la kinaĵon titolitan "La kapto" —The take— far kanada kinteamo, estrata de ĵurnalistoj proksimaj al kontraŭ-tutmondiĝa movado. Ekz., la skriptisto estas Naomi Klein, konata verkisto de "For logoojn" —No logo—.

Ĝi estas raport-stila filmo, do sen ia intenca dramigo, kaj rakontas pri la argentina situacio post la disbankiĝo de 2002. Tiam, grandaj investintoj reprenis sian monon el bankoj; post tio, ĉiuj homoj timis pri sia ŝparmono kaj deziris ankaŭ repreni ĝin; sed ĉar nuntempa mono estas fikcia, bankoj ne povis redoni kaj fermis siajn kasojn, helpate de la leĝoj porokaze diktitaj far politikistoj. Argentinanoj, kun spita humuro, nomis tion el corralito (la korteto). Tiam ekis la malvirta cirklo kiun komencas malfido, kaj la krizo eksplodis, ŝirante la socian tekson kaj forĵetante mezklasulojn al senlaboro kaj eĉ almozpetado.

En tia situacio, aperis tute neatendita fenomeno: uzinaj kaj atelieraj laboristoj, organizitaj kiel kooperativoj, okupis la fabrikojn kie ili antaŭe laboris; baraktis kontraŭ polico, burokratoj kaj juĝistoj, kaj foje sukcesis produkti varojn, eĉ leĝe forpreni la ejojn kaj maŝinojn el manoj de fuĝintaj posedantoj. La devizo de la kooperativa movado estas: Okupi. Rezisti. Produkti.

Do: tre, tre, pensiga kinaĵo, tute spektinda. Al mi venis jena pripenso, kiun mi prezentas en nerafinita stato, tia kia ĝi venis al mi: iel, jam pasis la tempo de revolucioj; revolucio celas fini maljustan situacion, kie malmultaj posedas la plej multajn rimedojn, kaj egaligi ĉiujn; finfine, en kelkaj esceptaj regionoj de Kapitalujo, oni atingis maljustan, sed kontentigan, ekvilibron per kiu la plejmulto —la burĝaro— ricevas panerojn da riĉeco, kiu tamen sufiĉas por loĝi subtegmente, aĉeti aŭton, manĝon, varojn (foje eĉ luksetajn), ricevi sanatenton, varti infanojn, kleriĝi, ktp. Sed tiu ekvilibro estas minacata de pluraj fortoj; en Argentino, plej paradokse, estis kapitalismo, kiu ludis kontraŭ siaj propraj reguloj (do, ĝi ne bezonis iun ajn eksteran komunismon por sin ataki!), kaj tiu trompo faligis la sistemon.

Morala instruo: dum kapitalo permesas la ekziston de ampleksa burĝaro, la sistemo estos imuna al komunisme revolucia viruso. En la konkludoj de la filmo, estis pluraj mencioj al la timo de argentinaj politikistoj, ke tiu kooperativa movado vere sukcesu: la revolucio povus soviĝi sub iliaj pordoj...

Temoj: kino, socie

Resaluton!

2005-10-09T23:18:00.000+02:00

Post pluraj monatoj, jen pliaj bitakoraĵoj.

Kiam mi komencis tiun ĉi blogon, mi jam kalkulis ke eble mi ne povus atenti ĝin tre flue; sed vere, tiom da monatoj estas tro da silento-tempo! Nu, mi ĵus lernis ke mi devas akcepti la aferon, ke devas kunflui du faktoroj: 1) estu io interesa por skribi, 2) mi havu tempon por tion fari! Dum la pasintaj monatoj ĉefe mankis la dua antaŭkondiĉo.

Eĉ la okazaĵon de mia naskojubileo (2a de oktobro), eĉ la suneklipson (3a de oktobro), eĉ vizitojn en landojn kie min akceptis samideanoj, eĉ gastigadon de esperantistoj, eĉ organizon de nacia e-kongreso... ĉion ĉi mi preterraportis pro manko de trankvila tempo tion fari!

Do, resaluton al kiu ajn fidela leganto kiu plu paciencas!

Marta mardo de sukceso

2005-03-01T23:34:00.000+01:00

Post du monatoj da silento —ne pro manko de komentintaĵoj, sed pro ĉiutaga sinpuŝtirado— mi nepre anoncu ke hodiaŭ mi sukcesis la duan parton de la aŭtostira ekzameno.

Ve! Tio ne estis facila afero. La ĉiutagaj lecionoj —da kiuj mi bezonis sepdek!—, kvankam komence emociigaj kaj engaĝigaj, finfine iĝis tedaj, lacigaj kaj senesperigaj. Tion ne helpis mildigi mia instruisto, aŭtentika faŝisto kaj novnaziulo kies instrusistemo baziĝas sur militserveca trejnado farĉita de la nepraj admonoj, vekrioj, vipkomentoj, ktp. Krome, kiam li ne parolis instrucele, li deklamis, kvazaŭ Hitler en amaskunveno, kontraŭ judoj, nigruloj, araboj, virinoj eĉ hispanoj mem ("tiu ĉi kota arab-mediteranea socio naŭzas")!

Do, mi devis fermi miajn orelojn al tiuj barbaraĵoj, sed tio ne facilis. Tamen, finfine, malgraŭ sia sistemo, li bonege majstras sian profesion kaj eĉ sukcesis enkapigi al mi la bazojn de aŭtostirado. Li multe insistis meti min en kaĉajn trafik-situaciojn, kiuj disŝiradis miajn nervojn kaj incitis lian koleran reagon.

Uff...! La ekzameno mem ne estis tro rigora, kaj la ekzamenisto tre multe afablis. Kiel dirus mia instruisto: se la trejnado estas pli postula ol la batalo mem, vi travivos la militon!.

La ĉiutaga kunvidado kun tia nekutime fanatika homo (li mem aljuĝas sin "fanatika en miaj ideoj") estas interesa sperto kiu provas la proprajn ideojn kaj konvikojn. Mi jam konas pli profunde la pensmanieron de la malamiko kaj tre probable mi plu mencios ĝin okaze de ajna bloginda rakonto.

Ajmara lingvo: ĉu praesperanto?

2004-11-21T01:25:00.000+01:00

Mi ĵus legis romanon kie rolas lingvo, kies priskribitaj trajtoj estas nekredeble similaj al... esperanto! Temas pri la ajmara lingvo, plu parolata de minoritata etno ĉe Bolivio kaj proksimaj andaj landoj.

La titolo de la romano estas La perdita origino kaj ĝin verkis hispana aŭtorino Matilde Asensi. Ĝi estas intriga kaj aventura romano kie komputilsperta artifikulo (aŭ hacker) devas enmerĝiĝi en mondon de malnovaj amerikaj lingvoj por savi sian fraton de terura efiko de malbeno.

Por transdoni la impreson kiu efikis sur min dum la legado, mi tradukas resume dialogaron kie du roluloj —kies kromnomoj estas Proxi kaj Jabba— provas konvinki trian —Root, la ĉefrolulon kaj rakontiston— pri ĵusaj malkovroj siaj rilataj al trajtoj de ajmara lingvo. Mi ne garantias la verecon de la prezentotaj asertoj, ĉar ilin plenrajte povintus tordi/mistifiki la aŭtoro ĉele al pli engaĝiga dramo; sed mi kredas ke ili baziĝas sur iaj veraj faktoj. Opinioj de lingvistoj estas bonvenaj.

—La ajmara lingvo... Nu vi ja scias, ĉu? tiun klaĉumon pri la origino de lingvoj kaj tiel plu...
—Ĉu vi parolas pri la Turo de Babelo?
Ambaŭ rigardis min strangmiene.
—Io tia —diris ŝi—. Lingvistoj opinias ke la kvin mil nunaj lingvoj probable havis komunan devenon, iaspecan originalan antaŭlingvon el kiu fontis ĉiuj ceteraj, eĉ tiuj jam perditaj. Tiu antaŭlingvo estus trunko de arbo kies branĉoj disdividiĝas en aliajn, kaj plu, kaj plu ĝis la hodiaŭa kvinmilo, ordigita laŭ lingvaj familioj... ĉu vi komprenas?
—Klarege. Sed bonvolu paroli pri la ajmara, mi petas.
—Ne azenu kaj atentu ŝin! —postulis Jabba.
—Tiun originalan antaŭlingvon...
—Ĉu la lingvon de Eva kaj Adamo? —mi blagis, sed Proxi preteraŭdis min.
—...oni nomis nostratika lingvo, kies aĝo kalkuliĝas dektri mil jarojn. Grandaj cerbuloj el la plej bonaj universitatoj de la mondo brulas siajn neŭronojn jam duonjarcenton, klopodante rekonstrui ĝin.
—Tre interese —mi oscedumis.
—Nun vi scios ĝis kioma grado, malsaĝulo —verve diris Jabba—. Estas tuta branĉo de lingvistiko kiu prilaboras la teorion ke la ajmara lingvo povus esti tiu unua patrina lingvo. La trunko... ĉu vi kaptas la ideon?
Mi frostis kaj mia mieno ion devis montri, ĉar la malhumuro de mia amiko malaperis.
—Fakte —diris Proxi kun stranga brilo en la okuloj—, la ajmara estas io alia ol normala lingvo. Ni parolas pri la perfekta lingvo, kies logika strukturo estas tiel eksterordinara ke ĝi ŝajnas pli multe la rezulto de zorge elpensita plano ol de natura evoluo. Ajmaroj nomis sian lingvon Jaki Aru kio signifas "homa lingvo" kaj la vorto ajmara signifas "popolo de fora estinteco".
—Atentu tion... —diris Jabba avide foliumante la dokumentaron; finfine, post longdaŭra fosado en la paperoj, li trovis ion kaj rigardis min triumfe—. Tiu ulo kiu skribis La nomon de la rozo, Umberto Eco, ŝajne li estas unuaranga semiologo kiu verkis, inter aliaj, libron titolitan La serĉado de perfekta lingvo en kiu li skribis: «La jezuito Ludoviko Bertonio publikigis en 1603 eseon Arto de la ajmara lingvo kaj en 1612 Vortaron de la ajmara lingvo, kaj konsciiĝis ke tiu lingvo estis eksterordinare fleksebla, kun nekredebla vigleco por krei neologismojn kaj aparte taŭga por esprimi abstraktaĵojn, ĝis tioma grado, ke ĝi vekis suspekton pri sia ebla artefariteco. Du jarcentojn poste, Emeterio Villamil de Rada difinis ĝin "adama lingvo", "ideo antaŭa al lingvoformiĝo", bazita sur "ideoj necesaj kaj neŝanĝeblaj" kaj, do, filozofa lingvo, se entute iam ekzistus tia». —Jabba alrigardis min aplombe—. Kion vi opinias nun? He!
—Sed la afero pluas —rapide notigis Proxi.
—Ĝuste! Eco plu klarigas la trajtojn kiuj invitas pensi ajmaran lingvon perfekta, sed sen tro multe implikigi ĝian artefaritecon.
—Sed, artefarita lingvo! —mi eksplodis—. Tio estas stultaĵo!
—Jen du cendoj por via kompreno —pacience diris Proxi: estas amaso da kleruloj tra la mondo, kiuj konsentas tion ke la ajmara lingvo aspektas kvazaŭ elpensita laŭ samaj principoj al tiuj de informatikaj programlingvoj. Estas du bazaj elementoj: radikoj kaj afiksoj, kiuj per si mem signifas neniom, sed kiuj povas kunmetiĝi en kiom ajn longaj ĉenoj por krei ĉiujn konceptojn kun mirinda precizo... Samkiel matematika lingvo! Plue —ŝi rapide aldonis—, la bolivia profesoro Iván Guzmán de Rojas, informatika inĝeniero plurajn jarojn studanta tiun aferon, asertas ke la kombinoj de ajmaraj afiksoj sekvas regulecon kun alĝebra strukturo de polinomaj ringoj, kaj plia alĝebra komplikeco nekredeble abstrakta, tiel ke estas malfacilege kredi ke tion rezultas natura lingvevoluo.

Do, ĉu vi rekonis nian lingvon en tiu (fantazia?) priskribo de la ajmara lingvo? Mi ja!

Temoj: lingvoj, literaturo

Tradicio: gvidilo aŭ balasto

2004-11-14T23:35:00.000+01:00

Konservemuloj laŭdas kaj protektas tradiciojn; krome, iaspeca natura leĝo diktas ke ju pli aĝa des pli konservema. Mi povus plu rakonti pri multaj tradicioj kiuj firme ŝtoniĝis sed kies nuna sekvo estas simple neutila, eĉ malutila; sed kiu tiujn ĉi alineojn legas, certe mem trovos facilege siajn proprajn ekzemplojn. Ni simple turnu la atenton al nia denaska lingvo... kaj jen aperos multaj kapricaĵoj kiuj plu konserviĝas "pro tradicio".

Mi ĵus trovis belan ekzemplon kiu parodias la ŝtoniĝon de tradicioj. Jen:

Kiam, ĉiun vesperon, guruo sidiĝis por la kultaj ekzercoj, ĉiam vagadis tien reen la kato de la aŝramo, ĝenante la fidulojn. Tial, guruo ordonis katenadon de la kato dum la vespera kulto.

Multajn jarojn post la morto de la guruo, oni plu katenis la katon dum la menciita kulto. Kaj kiam la kato mortis, oni alportis alian katon ĉe la aŝramon por plukateni ĝin dum la vesperaj ritoj.

Jarcentojn poste, la disĉiploj de la guruo verkis kleregajn eseojn pri la grava rolo de la katenita kato por la ĝusta realigo de la kulto.

Anthony de Mello (Birdokanto). Trad. M. Pancorbo

Do, ni ne timu forĵeti balaston: ni flugos pli foren...

Temoj: religio, socie

Nulo

2004-11-03T23:30:00.000+01:00

Nulo da eraroj!!! Jen la sukcesa rezulto de mia hodiaŭa priteoria ekzameno pri stirado. Eble, esperanto helpis min lerni tiun novan internacian lingvon per sia mondfama propedaŭtika efiko... Zamenhof scias!

Restas tiu malfacila ekzameno pri ekzerca stirado... nu, ĝi alvenos post kelkaj semajnoj da provekzercado. Sendube estos io interesa por plurakonti.

Esperanto kaj la vera Internacia Lingvo

2004-10-30T01:04:00.000+02:00

La bitakoro restas iom senatenda dum jam du semajnoj... nu, ĉio havas oportunan klarigon: mi aliĝis al la modo lerni novan lingvon, do restas malmulte da tempo por blogumi. Sed mi elektis la aŭtentan internacian lingvon: la aŭtomobilan trafikkodaron!

Jes! Mi enkaĉiĝas pri la ekzamenoj celaj al atingo de stirpermesilo. La 3an de novembro mi faros la teorian ekzamenon kaj mi studadas kaj samtempe gapas pri la nova lingvo kiun mi lernas nun.

Samkiel esperanto, temas pri logika lingvo... tamen ĝia logiko estas iom torda kaj surpriza. Jen ekzemplo de la unua leciono: Estas motoraj kaj senmotoraj veturiloj; inter la unuaj troviĝas motocikloj, aŭtomobiloj, aŭtobusoj, traktoroj, kamionoj; inter la duaj troviĝas bicikloj, tirĉaroj, tramoj (?) kaj motoraj cikloj (!!?).

En tiu lingvo, la vortoj estas tre precizigaj. Tiel multe, ke mi ne kapablas traduki kelkajn nuancojn en esperanton. Ekzemple, la vorto automóvil celas ĉiujn motorajn veturilojn; la vorto kiun mi tradukus kiel "aŭtomobilo", estas turismo (!). Same okazas kun vorto "halto", kiu en la hispana "normala" lingvo havas plurajn sinonimojn, sed, en la trafiklingvo ĉiu sinonimo havas precizan nuancon, ne preteratenteblan: detención (deteno?), signifas nevola halto; parada (halto?) signifas volonta halto malpli longadaŭra ol 2 minutoj kaj la stiristo restas en la aŭto; kaj estacionamiento (haltado, parkumo?) kiu ajn alia halto.

Oni studadas ĝenerale per plenumo de kvizoj samtipaj al tiu de la ekzameno. La lingvaĵo de la demandoj estas eĉ pli harfendeca ol multaj diskutoj kiujn mi atentis en esperantaj dissendolistoj kaj forumoj. Malatento de unu vorto, eĉ de unu komo, povas draste ŝanĝi la lokon de la ĝusta respondo.

Mi parolos venontbloge pri la rezulto, kiun mi esperas pozitiva. Se ne, almenaŭ mi amuziĝas per la komparo de la du pretendaj internaciaj lingvoj!

La ĝentila giganto

2004-10-09T11:04:00.000+02:00

Okaze de mia naskiĝtago, mia frato donacis al mi videodiskon kun rara filmomaterialo el rokbando Gentle Giant. Ĝi estas, laŭ mi, la plej bona rokbando iam ekzistinta, ekzistanta kaj mi timas ke ekzistonta. Tamen, ĝi apenaŭ estas konata hodiaŭ eĉ ne siatempe (la 70-aj jaroj), sed kiuj ĝin konas iĝas nepre fanatikulo!

Ĝia ludstilo estis tute ŝoka kaj neniam antaŭe aŭdita. La bandanoj volonte eniris la vojon de komplikeco, ritme kaj harmonie, sed iom minimaliste; laŭ ili, muziko pli kaj pli banaliĝas do, ili preferis ekspluati la malofte uzatajn rimedojn de muziko anstataŭ iĝi "unu plia rokbando kies celo estas amuziĝi ludante". La muziko foje fluas ĵaze, foje roke, foje mezepokece kaj foje erudite eĉ dodekafonisme. Ili ŝuldas sian ekziston al la tiama ondo de progresiva roko (EL&P, King Crimson inter aliaj) sed atingis la plej altan ŝtupon de originaleco.

En albumoj kaj koncertoj ĉiuj kantas altnivele, foje ĥore per dense interplektitaj komplikaj kontrapunktaj melodioj. Ankaŭ ĉiuj ludas plurajn instrumentojn; per "ludi" mi celas ne nur "sukcese eliri agorditajn notojn" sed "ludi" en ties plena senco! En kelkaj kantoj, foje estas partoj nur kantataj seninstrumente; poste ludataj per akustikaj instrumentoj (bekflutoj, ksilofonoj, violonoj, violonĉeloj, gitaroj, trumpetoj...) kaj poste ludataj per elektraj instrumentoj. Ĉio senhalte kaj en sama kanto!

Do, tial mia scivolemo pri videa materialo de la bando. Ĝis nun mi nur aŭskultadis vinildiskojn (kiujn mi sukcesis aĉeti antaŭ ilia malapero) kaj deŝutitajn MP3-aĵojn sed ne komprenis kiel ili elturniĝis ludi ĉion senembarase. Mi jam scias! Nekredeble bonaj muzikistoj ili estis! La DVD nomiĝas Giant on the box (Giganto en skatol'). Mi entuziasme rekomendas ties aĉeton ĉar, kvankam ne tro longa kaj ne elstarkvalita, la enhavo estas leciono pri alispeca rokludado kun multaj gapindaj momentoj.

Surkrajoninda tagfolio

2004-10-02T10:55:00.000+02:00

Tre simple: hodiaŭ estas mia naskiĝtago. Jam alvenas la momento kiam multaj homoj, anstataŭ kalkuli unu plian jaron, dekalkulas unu jaron; mi ne scias ĉu pro koketo, aŭ ĉu ili dekalkulas rilate al mortotago... Ĉiel ajn mi preferas sumi: trideknaŭ jaroj.

Nenia rekordo

Ken Miner, en sia blogaĵo de 27a de septembro, miras pri mia supoza rekordo pritaksi Usonon kiel strangan landon, enkaĝigita en hotela ĉambro pro la uragano "Frances" (vidu bitakoran artikolon Usona travivaĵo).

Eble mia hasta skribado pensigas ke mi restis enfermita la tutan tempon! Fakte, mi vojaĝis la 31an de aŭgusto kaj revenis la 9an se septembro, kaj la uragano perfortis mian usonan vivon nur por du tagoj, 4a kaj 5a (nu, ĝia efiko atingis du pliajn tagojn, sed ne rezultis drastan interrompon de normala agado). Do, mi havis tempon gustumi kaj spiri la usonan etoson.

Sed la komento de S-ro Miner pelas min roli kiel la matematikisto de la anekdoto:

En trajnkupeo vojaĝas inĝeniero, fizikisto kaj matematikisto. Jen videblas nigra ŝafo tra la fenestro kaj la inĝeniero diras: Nu, en tiu ĉi lando la ŝafoj estas nigraj. Sed la fizikisto prikorektas ŝin: Ne! vi rajtas diri ke en tiu ĉi lando kelkaj ŝafoj estas nigraj. Kaj fine la matematikisto kontraŭas ambaŭ: Ne! en tiu ĉi lando almenaŭ unu ŝafo havas almenaŭ unu flankon nigra!

Do, mi korektas la tiaman aserton: almenaŭ de la 31a de aŭgusto de 2004 ĝis la 9a de septembro de 2004 —krom la tagoj 4a kaj 5a de septembro—, Usono —almenaŭ ties urbo Miami— estas stranga lando.

Ni ja scias ke ĝeneraligaj juĝoj estas danĝeraj!

Blogrondo pligrandiĝas

2004-09-29T19:09:00.000+02:00

Jen enbloginda evento: Birke kaj Bertilo ĵus inaŭguris sian bita-koron! Finfine Bertilo kaptiĝis en la blogkaĝo: li jam malfruis! Estas luksaĵo disponi je regula verkado far eminenta akademiano, kies verkostilo estas tre agrabla kaj fundamente glata.

Sukceson, do, kaj longan vivon al nova blogo!

Olimpiaj fieroj

2004-09-24T21:00:00.000+02:00

Antaŭ nelonge, mi reagis al afiŝo de usonano en soc.culture.esperanto, en kiu li fieris pri la nombro da medaloj kiun la samlandaj atletoj atingis en la pasintaj Olimpiaj Konkursoj. Mia reago celis montri al afiŝinto, la absurdan naciismon de tiu fanfaronado. Mi rekomendas vin legi artikolon prian en Le Monde Diplomatique.

Tamen permesu ke mi fieru pri la sukceso de la hispanaj atletoj en la nunaj Paraolimpiaj Konkursoj, en Ateno; temas pri olimpiaj ludoj por handikapuloj kiuj realiĝas en la sama urbo de la normalaj ludoj unu monaton poste. Tio reprezentas incitiĝon por homoj duonkapablaj, pro akcidento aŭ gena kondiĉigo, kies vivo kompreneble pli mornas ol tiu de normalulo. Tial, kiu ajn emociigilo estas por ili granda evento.

Sed, kial fieri pri la sukceso en tiuj ludoj por lamuloj, kaj ne pri la sukceso en la aliaj por plenkapablaj homoj? Ĉar la unua montras ion plian ol naciisma aroganteco: montras la karitaton kaj solidarecon de socio por ties misfortunitoj, ĉar tia socio disponigis al ili ŝancojn kaj ilojn por iom pli favora kaj kvalita vivo. Samtiel, mi fieras pri la unua loko de mia lando laŭ nombro da organdonacoj por greftado, inklude de sango; ekzemple, en la teruraj atencojn de pasinta 11a de marto, oni alvokis al urĝa kaj abunda sangodonado, sed 4 horojn poste oni devis disanonci ke, homoj ne ŝtopu la sangodonacejojn kaj hospitalojn ĉar kolektiĝis sango sufiĉa por tri tagoj!

Tio ja estas fierindaj faktoj! Sed kompense mi menciu ke Hispanujo poentas malbonege en aliaj malpli konataj olimpiaĵoj: la Olimpiaj Konkursoj pri Fiziko, Kemio kaj Matematiko, kiuj estas konkursoj por gimnazianoj —ne aparte elstaraj—, kiuj konkurencas solvi, kiel eble plej multnombre kaj ĝuste, tipajn ekzercojn kaj eksperimentojn. Samkiel la Paraolimpiaj, tiuj konkursoj ja multe gravas ĉar montras la kvaliton de scienca mezlerneja preparado, kiu nepre estas fidinda mezurilo de la estonteco de lando.

Tamen, bedaŭrinde, amasmedioj kaj politikistoj pli multe gapas per la bombastaj, naciismaj, narcisismaj kaj trompaj (memoru la dopadon!) Olimpiaj Konkursoj ol per la veraj signifaj konkursoj kies poentoj progresigas la homan socion.

For en maron

2004-09-13T20:33:00.000+02:00

Hieraŭ mi spektis la kinaĵon For en maron (originale hispane: Mar adentro). Mankas vortoj en ĉiuj lingvoj por priskribi la kortuŝon kiun mi sentis; se mi ne estus tiel larmorezista, mi volonte plorus.

Kaj tiu plorigo estiĝas ne pro ia felietoneca, noveleca sentimentalismo kiu entute forestas de la filmo, sed pro la dramo mem, kiu baziĝas sur realaj faktoj. Temas pri la vivo(?) de galego nomata Ramón Sampedro, tetraplegiulo pro akcidento, kiu post preskaŭ tridek jaroj kuŝanta senespere en lito, deziras simple morti. Kaj por tion atingi, li petas al justicaj kortoj ke ili permesu lian mortigon en dignaj kondiĉoj, do lian eŭtanazion.

Ĉiuj hispanoj konas la disvolviĝon de la dramo, ĉar tio reale okazis en 1998 kaj rezultis fortan skuon en la moralon de socio laŭdifine laika (aŭ, "nereligia") sed laŭmore katolika. Tion speguligas la kinaĵo, kie jen rolulo apogas la strebon de Ramón, jen alia rifuzas, jen alia hezitas... kaj ĉio en majstra reĝisorado de Alejandro Amenábar.

La hipokritan moralon elfosas la advokato de Ramón, kiam li montras la malkoheron de hispanaj leĝistoj, kiuj ne permesas eŭtanazion pro la kredo ke vivon disponas nur Dio (sed... ni vivas en laika lando!) kaj kiuj ne procesas nesukcesan suicidinton (kiu evidente atencis kontraŭ Dia Dispono). La justico forŝoviĝas de tiu embaraso per la formulo "peto ne laŭjure prezentita".

Ramón estas majstre rolata de aktoro Javier Bardem. Lia aktorado estas simple superba. Lin premiis tute juste la jurio de la pasinta kinfestivalo de Venezio; nur detaleto: li ne estas galego, tamen parolas perfekte kiel galego, ne nur lingve, ne nur prononce, sed eĉ per frazesprimoj, lokaj idiotismoj, ĵargonaĵoj... Laŭ mi, hispanaj aktoroj disdiviĝas laŭ du klasoj: Javier Bardem kaj la ceteraj.

La filmo finiĝas per laŭta legado de poemo kiun verkis Ramón mem, titolita precize For en maron, kiun mi ne rezistis traduki:

For en maron,
for en maron.

Kaj en negravita fundo
kie revoj realiĝas
niaj du voloj kuniĝas
por plenumo de deziro.

Unu kis' vivon brulŝaltas
per fulmotondra eksplodo
kaj jen, metamorfoze,
mia korpo ne plu mias,
kvazaŭ penetri la universan foson.

Per brakumo plej naiva
kaj plej ĉasta kareskiso
ĝis la plena reduktiĝo
en ununuran deziron.

Via rigard', kaj la mia
estigas eĥon laŭtantan, senvorte,
'pli profunden, pli profunden!'
ĝis pretero de l' ĉiomo
per la sango kaj la ostoj.

Sed ve! mi ĉiam vekiĝas
kaj ĉiam morta min volas
ĉar tiel plu mia buŝo
vian hararon petolas.

Diplomata reciproko

2004-09-11T22:01:00.000+02:00

Finfine uraganoj kaj doganoficistoj permesis min reveni! Doganistoj ne estis aparte tedaj dum reveno sed jes ja dum iro; ne nur doganistoj, sed ankaŭ komizoj kaj stevardoj de American Airlines, inside enketis, demandis kaj inspektis min, mian kunvivulinon Coral, kaj niajn valizojn.

Jen kelkaj perloj de tia misĝentileco. En la vico tuj antaŭ atingo aviadilkarton, stevardino enketis nin pri nia interrilato; ni naivaj deklaris ke ni ne estas laŭleĝaj edzoj sed vivas (kaj vojaĝas) edzece; ekde tiu momento, ŝi enketis nin aparte, malgraŭ nia protesto. Kion ŝi farintus se ni deklarus nin edzaj? ĉu ŝi petintus dokumenton pruvantan tion?.

Poste, kompatindaj merduloj —kiuj prezentiĝis kiel privataj policanoj— devigis nin demeti ĉiujn aĵojn el la valizoj por inspektado (kaj ni estu dankemaj! ĉar en la flughaveno de Miami ion similan iu faris, sed sen nia ĉeesto; ni tion scias ĉar ili petis ne ŝlosi la valizojn kaj poste la zipoj aperis ne plene fermaj). Antaŭe, tiajn agojn faris ŝtataj policanoj kun identiga pleto, ne anonimaj neresponsaj salajritoj.

Kiel fina humiligo, en la lasta enketo ĉe enmigra giĉeto jam en Miami, la funkciulo demandis al Coral la motivon de la vizito; en mia vico, mi respondis "komisio de mia universitato", sed ŝi respondis, kompreneble, "turismo". Kaj la sprita funkciulo reagis, duoneskeptike duonsarkasme: "ĉu vi venas turismi kun la uragano?".

Mi ne komprenas tian mistrakton al pasaĝeroj kaj elspezontoj. La senkulpiĝo pro risko je terorisma atenco estas paranoja: kial ni pagas per nia digno la neŭrozon de usonanoj, kaŭzitan de la timo-kampanjo kiu tiel bone plenigas la poŝojn de multaj usonaj entreprenistoj (i.a. de la produktantoj armilojn)?. Mi postulas de la eŭropuniaj instancoj la diplomatan reciprokon, do la saman mistraktadon al usonaj civitanoj vizitontaj Eŭropunion. Tiel faris, tute digne, la brazila registaro. Ĉu disvolviĝanta Brazilo povas reagi al usona aroganteco kaj povoplena Eŭropunio ne?

Usona travivaĵo

2004-09-08T23:32:00.000+02:00

De antaŭ longe mi ne blogas. Ve, aliaj aferoj trenis/as mian atenton ĉu devige aŭ ĉu simple emocie.

Sed nun venas tempo frakasi la silenton, eĉ se nur tial ke mi havas tempon kaj sufiĉan emon, sed eble ne vere ŝoke interesan temon!

Nu, mi estas en Usono por unua fojo en mia vivo. Precize, mi estas en Miami, pro laboro kiel preskaŭ ĉiam kiam mi vojaĝas. Do, mi povas rakonti rapide ke:

Mi travivis la uraganon Frances kun malmultaj damaĝoj, nur neŭronaj pro la streĉo kaŭzita en mia laboro kaj... pro restado 48 horojn en hotel-ĉambro, sen preskaŭ ia eblo eliri kaj promeni! Tion mi rekomendas al neniu. Bonŝance, mi malkovris en la televido scienc-fikcian kanalon kaj mi elsuĉis de ĝi 4 malbonajn filmojn kiuj tamen mildigis la testudan tempopason. Finfine la uragano ne tro multe difektis mian loĝareon, sed ja tion faris pli norde.
Mi renkontis ĉarman esperantiston Robb Kvasnak, kiu loĝas norde de Miami, en distrikto Fort Lauderdale. La uragano skuis lian areon pli forte kaj tial li suferis elektromankojn kaj damaĝojn en sia ĝardeno, sed ne gravajn. Li instruas profesie la hispanan al infanoj. Mi sentis ke li pasie amas kaj lingvinstruadon kaj infanojn.
Miami estas dulingva urbo, kie la angla kaj la hispana kunvidadas. Tion mi jam antaŭsciis, sed la surloka konstato ne malsurprizigis min.
Usono estas stranga lando kaj usonanoj estas strangaj homoj. Ankaŭ tion mi ja antaŭvidis, ĉefe danke al usonaj filmoj, sed la persona sperto aparte sentiĝas. Eĉ la devenuloj de sudamerikaj landoj, ĉi tie nomataj "latinuloj" (!), tuj "usoniĝas" kaj emfazas la "strangecan" karakteron.

Eble poste mi plu rakontos pri tiu interesa travivaĵo. Mi revenos hejmen morgaŭ, se la uragano Ivan tion permesos.

Por kio pistolo?

2004-04-24T23:51:00.000+02:00

Antaŭ nelonge mi havis la ŝancon spekti la kinaĵon Bowling for Columbine (Bulĵetludi por Columbine), de la regisoro Michael Moore. La temo estas la terura atenco per aŭtomataj armiloj en la gimnazio Columbine (Usono), fare de du tieaj lernantoj, en la jaro 1999. Ĝia titolo reliefigas la fakton ke la pafontaj adoleskuloj antaŭe estis ludantaj bulĵetadon en apuda trinkejo.

La rankonto havas multajn interesajn flankojn kiuj tuŝas eĉ la eksteran politikon de Usono; min impresis la trankvilo kiun la regisoro —kiu mem rolas ĉar temas pri ĵurnalisteca filmo— montras, kvazaŭ la temo ne implikigus lin. Kompreneble, la ĉefa denonco aludas la grandan kvanton da armiloj posedataj de usonanoj, subŝirme de iu konstitucia amendo; eĉ bankoj donacas pafilon kontraŭ ekstarigo konton!

Sed, plej interese, leviĝas atentinda opinio pri la kaŭzo de altega sumo da mortintoj pro pafarmiloj en Usono (ĉirkaŭ dek mil jare, montras statistikoj), ke timo estas la vera instigilo de tiu granda nombro da pafkrimoj; kaj ke timo estas profitiga afero, tamen nur por malmultaj kiuj dissemas ĝin konstante.

Mi povas ja kredi tion: timo instigas posedon de armilon kaj tiom multaj armiloj kreas etoson de timo. Hispana kanzonisto, Joaquín Sabina, liberecana diboĉulo, famigis kanteton nomatan Malvirtaj cirkloj unu el ties strofo aludas ĝuste tion:

-Min logas la renkontiĝ',
ĉi ulon la alparolo.
-Sed li venas kun pistolo
forgesu pri amikiĝ'.

-Por kio pistolo?
-Por la timon venki.
-Sed kial li timas?
-Ĉar li ne plu fidas.
-Kaj kial ne fidi?
-Ĉar li ja ne aŭdas.
-Kaj kial li ne aŭdas?
-Ĉar ni lin silentas.
-Kaj kial silenti?
-Ve!, pro la pistolo!

-Tion ĝuste mi
demandis jam kun naiv':
por kio pistolo?

Pasporta Servo

2004-04-06T17:18:00.000+02:00

Se Pasporta Servo ne estus inventita, ĝi estus nepre inventenda. Tiu ĉi mirindaĵo de Esperantujo alportis sinsekve du parojn da esperantistoj ĉe min, en la pasintaj du semajnoj. Tio estas des pli surpriza ĉar en la jaro 2003 neniu homo venis! Kaj ankoraŭ restas plia paro —franca— venonta tuj post pasko.

La unuaj gastoj estis ĉeĥa patrino kaj ŝia filo: Vlasta kaj Vitek. Ilian viziton mi tre ĝoje atendis ĉar Vlasta kaj ŝia edzo, Jiři, tre kare vartis min kaj Coral-on dum iama vizito nia en Prago. La etoso kun Vlasta kaj Vitek estis neforgesebla kaj la knabo montriĝis fragenglutulo!

Poste venis taĝika paro, Firdaus kaj Svetlana, iom pli maljunaj sed tre aventuremaj kaj vivĝojaj. Pro miskompreno, mi malatentis ilin dum preskaŭ tuta pluvema kaj malvarma tago. Kia honto! Sed ili neriproĉe varme dankis min pro gastigo. Firdaus tre scivolemis pri taŭroludoj kaj trajtoj de la hispana kulturo.

Kun ambaŭ paroj ni interŝanĝis donacojn: dolĉaĵojn, ĵakpinglojn, olivoleon, librojn, eĉ ŝuojn kaj ĉapojn! Ambaŭ skribis en la gastlibron. Menciindas la kortuŝa adiaŭo de Firdaus, vorte de la patro de persa poezio, Rudaki:

Ne estas en la mondo ĝojo plia,
ol amikar', konversaci' ilia.
Ne estas la malĝojo pli amara,
ol disiĝado kun amikoj karaj!

Kaj mi aldonu al tiuj imponaj dekunusilabopoj, popularajn hispanajn oksilabopojn, parton de sevili-danco, kies senco unuigas tempo- kaj spaco-disajn kulturojn:

Io mortas en la koro
kiam iras for amik'.

Montri nian lingvon eksteren

2004-04-01T23:30:00.000+02:00

Iom post iom, vivo restabiliĝas. Tion helpas sendube la esperanto-agado, kiun mi emas pluigi ĉiutage. La lastaj semajno estis plena de esperantumado; tial, flankefike, tiu ĉi bitakoro estis iom neatendata.

Mi menciu unue la partoprenon de HEF en lingvo-foiron Expolingua, okazintan en Madrido de 26a al 28a de marto. Temas pri bazareca budaro kie akademioj ofertas siajn klasojn kaj vojaĝojn lingvinstrucelajn; eldonejoj montras siajn lastajn vortarojn aŭ lernolibrojn; ankaŭ estas prilingvaj instituciaj budoj (ekz., la Goethe-instituto aŭ la Cervantes-instituto) kaj turismecaj budoj kiuj celas altiri la atenton al siaj landoj.

La budo "esperanto" estas iom aparta, kompreneble! Ĉi-jare nin invitis la organizantoj kontraŭ dekono da la normala kosto, pro ilia intereso ke ni buntigu la foiron: ni jam de ses jaroj partoprenas! Estas kuraĝiĝa sperto deĵori en la budo kaj atenti la scivolemajn homojn; tiu dividiĝas en kiuj jam scias kio estas esperanto kaj deziras plu scii, kaj kiuj neniom scias pri kio temas tiu stranga vorto. Tiuj du grupoj siavice dividiĝas en kiuj ne kontraŭas aŭ apogas la ideon de internacia lingvo, kaj kiuj ja verve diskutas nekonsente.

Tamen ĉiuj forlasas la budon kun pli pozitiva impreso pri la lingvo; kelkaj eĉ kunportas aĉetitan vortaron aŭ lernolibron! Kaj, kiel mi diris, tiu sperto varmigas nian koron, ĉar ni prezentas la lingvon en la plej favoraj kondiĉoj kaj al la plej taŭgaj homoj —interesatoj pri lingvoj, lingvolernado, lingvinstruado kaj filologoj—. Estas vera plezuro rigardi la gapesprimon de la demandintoj kiam ili konscias pri la (relativa) facileco de la lingvo, pri la libroj, pri Pasporta Servo...

Dankon

2004-03-19T18:04:00.000+01:00

Mi nepre publike danku ĉies esprimon de solidareco, apogo kaj kuraĝigo kiujn mi ricevis —persone kaj kolektive— pro la teruraj okazintaĵoj de paŝinta 11a de marto.

Mi publikigas ekzemplocele jenan eklogon verkitan de Nicola Ruggiero kiu vere tuŝis mian koron. Kun tiaj amikoj, malamikoj multenombru kiom ajn, ĉar mi ne timas.

11a de Marto

Paŝtisto

Manolo, kial kanton de vi ne plu mi aŭdas?
Kaj kial silenteme vi kuŝas sub la fago
ne plu vokante l' Muzon, ne plu kaŭzante ridon
per via simpatio?

Manolo

Amiko kara, jen la
kialoj: en la urbo, fore de Arkadio,
en mia urbo io okazis, kaj terura.
Pridiri, malfacilas... vi vidas, ke mi tremas,
mi estas distaŭzita kaj mi ne prenas liron
eĉ por funebra ĝemo, ne havas mi la forton
se ne por plori kaŝe kaj kuŝi sub la fago
de dolĉa Arkadi', la paŝtista paradizo.

Paŝtisto

Mi tute ne envias situacion vian
kaj via-gefrataran, ĉar kien ajn mi iras
jen, ĉiuj kampoj, vere!, ekperpleksiĝas triste...
Manol', parolu el la abundo de kor' via
al mi kaj antaŭ ol la nubaro akompanos
de vi la ploron kaŝan.

Manolo

Ĉu vere vi ne aŭdis
la kriojn kaj lamentojn de l' pinoj kaj arbustoj
plorantaj ĉiam ade? Ĉu vere vi ne scias?
Perversaj fulmoj, certe pafitaj de Areso,
faligis ĉiujn kverkojn, mortigis ĉiujn homojn
paŝtantaj la kapridojn, kaj fluis sangrivero.
Malĝojo tuj min kaptis sed ankaŭ la kolero
nun blinda kaj malinda, mi volis nur mortiĝi.

Paŝtisto

Manol', mi klare vidas vanecon en la vortoj
de l' homo, en la agoj faritaj pli pro modo
ol kredo, sed aŭskultu la vortojn de simplulo
de iu kiu kantas ventflustre kun la liro
kaj al malmultaj ulmoj leĝerajn poemetojn
susuras: ekleviĝu, mi helpos rekonstrui
kaj ĉirkaŭbari ĉion. Sub verdaj arbobranĉoj
de pomarbaroj kuŝu, ĉe mi ripozu bone
vi manĝos pomojn dolĉajn, kaŝtanojn bone molajn,
abundas la kazeo! Eliru el la ombro
kaj vi ekvidos tuje, ke kiam Ĝi ne estas
devige mi ĉeestas kaj ĵetas for la bildon
teruran kaj reekas pli fortaj ol antaŭe.

Kara paŝtista amiko: mi reprenos la liron kaj plu kantos, kaj reĝojos, kaj uzos la ĝojon kiel armilon por pafi la barbarojn.

Vortojn kontraŭ barbareco

2004-03-11T19:58:00.000+01:00

Hodiaŭ estis terura tago. Sovaĝa atenco senvivigis centojn da homoj en mia proksimeco; feliĉe ke nek familianoj nek konatuloj mortis aŭ vundas.

La menso restis vaka por la cetero de la tago; mi ne kapablas koncentriĝi en io ajn; eĉ tiuj obtuzaj alineoj estas penega laboro. Kurioze, mi sentas nek koleron nek timon: nur profundan malĝojon kaj nedifineblan angoron kaj deprimiĝon.

Esperantistoj kuraĝigis nin madridanojn, plendante ke "mankas vortoj por plene esprimi niajn sentojn". Tio vekis en mi pripenson: ĝuste vortoj ne manku, ĉar vortoj estas la plej potencaj armiloj de civilizo por kontraŭstari la barbarajn bombojn kaj nukenpafadojn.

Per vortoj kaj ties elstara manifestacio —la Juro—, ni venkos.

Ondo de nuda prudo

2004-03-07T00:58:00.000+01:00

Senvuala ondo de prudeco sterniĝas tra la mondo. La unua sonorilbato estis la hipokrita skandalo pro la montro de cico fare de usona kantistino Janet Jackson; la skandalo skuis ĉefe la puritanan usonan socion —kies puritaneco, tamen, kaprice evoluas— sed la eĥoj aŭdiĝis ĉie, eble pro la ne malpli fia hipokriteco de aliaj socioj pririkani la usonan sinhontiĝon.

Diras hispana proverbo: pli forte tiras mamoj ol ĉevaloj, tial poste evidentiĝis la konsekvencoj de la mamumo: cenzuro en televido; prokrasto de televidsignalo por ĝustatempe vuali troan haŭtomontron en elsendataj amaseventoj; persekutado de la kantistino; resume, hipokritaj disŝiro vestojn... dume, usonaj televidantoj pli multe preferas elsendadon de ekzekutoj ol elteno de nudeco.

Eĉ en Britujo

Sed estiĝis pliaj konsekvencoj ekster Usono: la modrevuo Vogue estis cenzurita en Britujo pro bildoraporto pri ina tolaĵa modkolekto, prezentita de la manekenulino Elle Macpherson. Kelkaj vidis masturbadon en unu el la bildoj, sed tiun tordan imagpovon certe fortikigis ilia volo vere spekti tiun intimaĵon fare de tiel bela virino. Des pli paradokse ke la revuo estas baze porina kaj ke la elplanadon de la reklamkampanjo faris S-ino Macpherson mem.

...kaj en Germanujo

En Germanujo eksplodis skandalo post publikigo tion ke turkdevena aktorino, Sibel Kekilli —kiu ĉefrolis en la kinaĵo venkinta la lastan berlinan festivalon, Gegen die Wand—, rolis antaŭe en pornokinaĵoj! Kaj, nu, kio do? Ĉu pornaĵoj estas malpermesitaj en Germanujo? Ĉu ŝi agis kontraŭleĝe?

...kaj en Hispanujo

En mia lando, Hispanujo, estiĝas debato pri la privataj, tamen publikmone stipenditaj, lernejoj kie edukado estas unuseksa aŭ seksaparta. Laŭkonstitucie, publika edukado estu ĉiam seksomiksa, do tiaj lernejoj ne rajtas ricevi publikan monon! Sed ili ricevas ĝin, foje kaŝante la seksapartiĝon, foje tute senvuale. Nur en Katalunujo ties parlamento voĉdonis favore leĝon kiu lasas for de stipendiado privatajn lernejojn kiuj ne plenumas konstitucian edukadon... ĝuste pro tiu leĝo estiĝis la debato!

...kaj en esperantujo!

Sed ankaŭ esperantujo tro rapide aliĝis al tiu nova modo! En Libera Folio, Maria Sandelin publikigis vitriolan artikolon plenan je senbazaj insidoj kontraŭ la redaktoroj de revuoj Esperanto kaj La Ondo de Esperanto, nur pro tio ke en la menciataj revuoj aperas en la kovriloj virinoj kaj, tial, —laŭ S-ino Sandelin— la redaktoroj estas akuzataj je seksismo en ties versio konsideri virinon seksobjekto. Ni analizu la vortojn de S-ino Sandelin:

Pli surprizas la nudaj aŭ leĝere vestitaj inoj en La Ondo de Esperanto, malpli, bedaŭrinde, la belulinoj en la revuo Esperanto...

Do, "la nudajn" inojn mi vidas nenie! ĉu mi blindiĝas, aŭ la okulpovo de S-ino Sandelin estas pli forta ol mia? aŭ ĉu temas nur pri ŝia "imagpovo"? Tre verŝajne. Pri "leĝere vestitaj inoj", nu, mi povas ĵuri ke en mia lando mi spektas surstrate multe pli da nuda haŭto ol en tiuj naivaj fotoj. Kaj pri "belulinoj...", nu, tio estas pritakso de S-ino Sandelin ĉar la redaktoro simple piednotis "rusaj kongresaninoj en Gotenburgo", emfazante tion ke ili estas rusaj, ne belaj!

Mi ne povas elteni tiajn insidojn, des pli se hipokrite lanĉitaj sub la ŝirmo de denonco fantoman seksismon.

Nur decajn ŝercanekdotojn

Sed la prudo pluas! Mi bonintence akceptis alvokon de konata porjunula asocio kolekti ŝercanekdotojn kaj, tial, mi kunlabore sendis paron da ili. Ili estis rifuzitaj per vortoj "kiam vi havos ion pli decan, bv. reskribi"; unu estis rifuzita tre kredeble pro apero de la vorto "kaco", sed, nu, en tute naiva kunteksto kiu primokas la viran fieron pri la longo de peniso. La alia ŝerco estas sufiĉe mallonga, do mi transkribas:

-Kial virinoj estas malpli inteligentaj ol viroj?
-Evidente, ĉar virinoj havas mens-truon...

Ĉar la etoso estas tiel tikla, mi rapide klarigas ke ĝi ne estas seksisma ŝerco! temas simple pri obtuza armilo ene de humure senofenda interseksa batalo; virmokajn ŝercojn ja mi aŭdis vere vundigaj (por senhumuraj viroj)!

Do, malsancerbuloj minacas normalajn homojn per nova Inkvizicio. Torkemadoj renaskiĝas! Ni ne lasu kontaĝi de ilia malsano: nudeco, sekso, amoro estas tute naturaj aferoj kiujn ni ne devas, nek rajtas, prihonti.

Amuza radisperto

2004-02-28T00:17:00.000+01:00

Pasintan sabaton, 2004-02-21, mi partoprenis radiprogramon kiu aŭskulteblas tutlande, por paroli pri esperanto (precize pri la Granda Vortaro Hispana-Esperanto). Ne temis pri la kutima teda intervjuo, sed pri amuza kaj freneza konversacio kun la gvidistino kaj kun aŭskultantoj.

La programo nomiĝas Cita con Pilar (Rendevuo kun Pilar) kaj ĝin estras ĵurnalistino Pilar Socorro, kanaria, konata de siaj fanoj kiel Gvanĉa¹ Reĝino, tre ĉarma kaj viglomova. Ĝi estas iom aparta programo kies skripto estas tre mallonga, ĉar la ĉefan skripton plenigas la aŭskultantoj per retpoŝtaj kaj retbabilejaj demandoj kaj ankaŭ per rekta telefona interveno.

La gasto rajtas elekti muzikon kaj ek! mi ludigis tri kantojn en esperanto (kompreneble!): Bandonio de la francoj Esperanto Trio (ĝi aperas en la kompilo Vinilkosmo 2); En la fronto de Gandesa de la kataluna ensemblo Kaj Tiel Plu (el la albumo Sojle de la klara temp'); kaj fine Tempo de la rusa bando Kredo (ankaŭ el Vinilkosmo 2). Fakte, ne eblis ludi pli pro la amaso da telefonvokoj ricevataj!. La etoso en la radistudio estis frenezega ĉar, dum ŝi ne paroladis, Pilar fulmofingrumadis sian klavaron reage al retbabilejo aŭ agitiĝe skribadis aŭ foliumadis la paperojn. Ne eblis koncentriĝi!

Al tiu etoso aldoniĝis la festemo pro karnavalo: Pilar survestis andaluzan falbalan kostumon; ŝia helpantino, Juli, vestiĝis omaĝe al kuba kantistino Celia Cruz; alia stabanino, Pampulineto, aspektis sorĉiste. Mi kostumiĝis kiel entombigisto, kun tradicia hispana mantelo, cilindro-ĉapelo kaj modavangarda fiŝa kravato ². La bildoj montras klare la feston, meze de la elsendo mem!

Rezulto? Klare pozitiva! Kiel mi diris, la elsendo vekis scivolemon pri la lingvo inter aŭskultantoj. Ili reagis serioze per demandoj, kun antaŭjuĝoj sed sen malico. Ankaŭ la stabo sintenis tre favore al la lingvo... eĉ Pilar provis legi kelkajn esperantajn mesaĝojn! Finfine ŝi petis —publike elsende!— ke ni ripetu programon venontan 13an de marto. Kia kuraĝiga travivaĵo!

¹ Pralonĝintaj gentoj de Kanariaj Insuloj.

² En Madrido oni finas Karnavalon per plia pagana, religimoka ceremonio: entombigo sardinon. Falsaj pastroj gvidas "solenan" entombigon de putriĝanta sardino dum homoj atentas: viroj kostumiĝas nigre, ĉapele kaj mantele; virinoj aspektigas sin vidvine.

En Majorko

2004-02-18T23:47:00.000+01:00

Pasintan sabaton mi revenis de la ĉefurbo de Majorko, Palmo. Tie mi laboris komisiite de mia universitato por realigi la ekzamenojn de la lokaj studentoj; domaĝe, miaj estroj miskalkulis la nombron da komisiotoj necesaj por plenumi sen tro da peno la laboron, kaj tial mi apenaŭ havis tempon por turismi, ĝui la urbon, promeni, eĉ ripozi!

Almenaŭ la matenmanĝojn mi ĝuadis danke al la vido suneliron ekde la hotela restoracio! Supre estas bildo kiun mi fotis dum mantenmanĝo, kie aperas la suno trans la urba sporthaveno kaj maldekstre la profilo de la impona palma katedralo. Flanke, mi memoras la defion kiun lanĉis leganto de la taglibro de Ken Miner: foti sunsubiron estas facila afero, tamen foti suneliron... Nu, jen mia respondo al defio.

Tamen la vera memorindaĵo de tiu vojaĝo estis la renkontiĝo kun la majorka esperantistaro, kiu tre bone efikis kiel pansilo por la laciga laboro. Malgraŭ la manko de tempo, mi klopodis renkonti ilin pro la afableco kiujn ili montris al mi en preparaj retpoŝtaĵoj. Kaj vere mi ne pentis! Vendrede realiĝis bonetosa neforgesebla vespermanĝo en apuda urbeto Bunyola [bunjola]. Jen bildo de la amika rondo. De maldekstre dekstren: Mateu, Xavier, Bárbara, Elizabet, Tomeu kaj Asumpta. Dankon, amikoj, pro via gastemo!

Vivo en senfuma bobelo

2004-02-10T16:43:00.000+01:00

Antaŭ kelkaj tagoj mi atendis mian kunvivulinon, Coral, en kafejo je preskaŭ nokta horo; tiam mi subite ekkonsciis ke la tabakfumo pikigas miajn okulojn! Vere mi surpriziĝis ĉar antaŭlonge ke mi ne spertis tiun ĝenon, almenaŭ ĝis tioma grado.

En tiu momento mi ekpensis ke mi vivas en bobelo libera de tabako kaj, tial, eliro de tiu bobelo skue montriĝis per tiu fumtabaka atako. Ne estas maltrafa tiu bobela metaforo: nek mi nek Coral tabakumas; ankaŭ neniu tabakumas ĉe mia korfamilio krom mia patrino, sed ne multe; el la amikoj kiujn mi pli ofte vizitadas, ankaŭ neniu tabakumas; el aliaj amikoj, ĉefe de mia universitata epoko, tabakumas nur malmultaj; kaj en la loka esperantujo tabako eĉ ne flareblas.

Konatajn fumejojn mi de antaŭ longe zorge evitas: noktodiboĉejojn, drinkejojn, diskotekojn, ktp. Ĝuste mi ekevitis ilin kiam mi konsciis, ke mi ne plu eltenas la tabakfumon! Do, en la maloftaj okazoj kiam mi kaj Coral noktumas, mi rezignas esti fumaĵita kvazaŭ haringo.

Do, la rekonsciiĝo pri la tabakemo de miaj samspecianoj estas vere ŝoka. Post la unuaj okulpikoj mi meditis: kial edukita junularo tabakumas jam en la 21a jarcento!!?? Mia generacio suferis pro nescio pri la tabakdependemo, eĉ konsiderante ke oni avertis nin pri iu nebula danĝero de tabako (en tiu epoko, la rilato inter pulmokancero kaj tabako estis nur suspekto). Sed mi miras ke la junaj generacioj volonte blindas antaŭ la evidenta sufero de siaj gepatroj, strebantaj al tabaka sendependiĝo.

Mi skribas el mia provizora ekzilo de Majorko. Bedaŭrinde, ne temas pri ferioj!

Unu jaron poste...

2004-02-04T23:59:00.000+01:00

Tiujn tagojn mi rememoras la unujariĝon de tre grava evento en mia vivo: la konkurso per kiu mi atingis stabilan postenon en mia universitato.

Estis tre streĉoplenaj kaj malfacilaj tagoj, precipe tiuj ĵus antaŭaj al la konkurso mem. Krome, la 15an de januaro mortis kara amikino pro kancero... teruraj momentoj! Mi neniam sentis tian angoron, eĉ mi devis sedativeti min per tilitisano kaj valerianpiloloj. Finfine, la konkurso mem estis kompare trankvila, ĉar neniu alia konkursanto venis.

Mi bedaŭras ne kontribui per io iom pli valora ol tiu taglibreca pripenso. Tamen, la okazo meritas tiun ĉi mencion.

Eŭropunio: vundo kaj panso

2004-01-31T12:35:00.000+01:00

Kio ne estas priparolata, estas forgesota

Jen la ŝajna devizo de pluraj roluloj de ĵus spektita kinaĵo Via estonta vivo (originale: La vida que te espera). Ĝi konkurse ludiĝos dum ekvenonta Berlina Kin-Festivalo, kiu okazos de la 5a al la 15a de februaro.

La kinfilmo rakontas pri la vivo de familio en kampara areo Valo de Pas, en la nordo de Hispanujo, kiu estis tradicie tre izolita pro la ĉirkaŭaj montaroj kaj kies nunaj loĝantoj (pasanoj) montras, en sia karaktero, postspurojn de tiu izoliteco. La familion konsistigas patro kaj du filinoj kiuj sindediĉas al la ĉefa ekonomia agado de tiu regiono: bredado laktoproduktajn bovinojn. Subite, tiun trankvilan vivon, kiu rememorigas kliŝojn pri svisaj pejzaĝoj, skuas murdo kaj samtempe floras amo inter la filo de murdito kaj la plej aĝa filino de la familio (kies rolon plenumas elstare juna aktorino Marta Etura).

La fona dramo tamen estas la opozicio inter la kampara kaj urba vivoj; tio verŝajne estas nepra allogilo en ĉiuj kinaj prikamparaj rakontoj! Sed tiun fonan dramon pligravigas la Eŭrop-Uniaj ordonoj pri limigo de laktoproduktado kaj bovbredado; la kinaĵo, do, flankdenoncas la punon aljuĝitan al regionoj —kies ekonomio dependas de laktoproduktado—, de la altrangaj, foraj, urbaj EU-oficistoj.

Paradokse, en la kredit-titoloj, aperas mencio ke la kinaĵo estis stipendita de Eŭropa Unio... do, la monŝparo atingita per tiuj drastaj decidoj utilas por produkti filmon kiu denoncas la damaĝon kaŭzitan de ili! Kia freneza panso-post-vunda politiko.

Malgraŭ tio, mi rekomendas spekti Vian estontan vivon.

Pli pri IFK

2004-01-25T23:56:00.000+01:00

En antaŭa blogaĵo mi parolis pri la Internacia Fiksita Kalendaro (IFK) kiel ebla rearanĝo de la sunjaraj tagoj laŭ raciaj kriterioj.

Por plu ludi ĉirkaŭ tiu ideo, kaj iomete taksi ĝin, mi faris programeton kiu montras la hodiaŭan daton laŭ tiu kalendara sistemo. Ĝi estos sub la ligila areo de la bitakoro. Anstataŭ simple nombri la monatojn, mi spicocele prenas la ideon uzi la nomojn de zodiakaj konstelacioj ¹ kiel monatnomojn; Sagitario estus la unua (preskaŭ koincide kun januaro), kaj Ofiuko la lasta (preskaŭ koincide kun decembro). La datoj kiam suno trairas la zodiakajn konstelaciojn estas konsulteblaj en koncerna artikolo de Vikipedio.

Kompreneble, kiel mi klarigis, IFK postulas deŝovon de semajntagoj en rilato al nia kalendaro; tial, la semajntago ne koincidas! koincido okazos en la jaro 2007, kiam 1a de januaro estos lundo. En IFK deŝovo realiĝas per delaso ekster semajno de unu aŭ du tagoj; tiuj estas signitaj en la programo per akronimo DLT (DeLasa Tago).

¹ Mi ie montris malkontenton pro la esperantaj nomoj de zodiakaj konstelacioj: ilin malkohere oni elektis inter esperantigoj de latinaj nomoj (Sagitario) aŭ plenaj tradukoj (Ĝemeloj). Tamen, pro respekto al konsekrita tradicio, mi uzos tiujn nomojn elektitajn por la verko La kosmo kaj ni, de David Galadí-Enríquez kaj Amri Wandel: Sagitario, Kaprikorno, Amforo, Fiŝoj, Ŝafo, Taŭro, Ĝemeloj, Kankro, Leono, Virgo, Pesilo, Skorpio, kaj Ofiuko.

Rekomendo librojn

2004-01-19T23:07:00.000+01:00

Antaŭ kelkaj monatoj, amiko rekomendis kaj pruntedonis al mi libron La Lingvo de Matematiko, de Keith Devlin, en hispanlingva traduko. Mi avide fulmolegis ĝin!

Ĝi estas bonega kaj distra vojaĝo tra la matematika mondo kiu, kiel la aŭtoro mem atentigas, ne estas la scienco pri numeroj, laŭ iom naiva populara vidpunkto, sed la teorio pri (inter)rilatoj. Do, la vojaĝo ne stagnas ĉe aritmetiko sed (antaŭen)iras de la geometrio, pluiras tra algebro, diferenciala kalkulo, topologio, numerteorio, kaj tiel plu ĝis ĉiuj kampoj de la moderna kaj ĉiama matematiko.

La lingvaĵo uzata estas intence tiel simpla kiel eble, ĉar la celo de la aŭtoro estas prezenti la esploradon en matematiko kaj ties malkovrojn kiel intelektan ĝuon de la matematikistoj, kiun eĉ nefaka leganto povas mem kundividi se gvidite per oportunaj mejloŝtonoj. Estas prezentataj pluraj problemoj iamaj —kiel la neracionaleco de √2— kaj nunaj —kiel moderna pruvo de Teoremo de Fermat—, ankaŭ iliaj solvoj kaj la paŝoj kondukintaj al tiuj.

Estas amuze, tamen pensige, vidi kiel iamaj klinegaj abstrakto-ŝtupoj hodiaŭ estas preskaŭ banalaj; pensige, ĉar tiuj "banalaj" abstrakto-ŝtupoj postvenis aliajn, alpaŝitajn kun multego da peno. Do, ŝajnas ke homa menso kapablas engluti mirinde fajnajn abstraktaĵojn, kondiĉe ke tiuj vice venu laŭ tempdistancaj kuleretoj!

Do, jen mia libra rekomendo por ĉiaspeca persono kondiĉe ke ĝi iomete interesiĝu pri scienco aŭ interrilatoj.

Pasintan semajfinon mi redonis la libron al mia amiko kaj li profitis rekomendi al mi plian: La Rakonto pri Arto, de Ernst Gombrich. Laŭ vortoj de mia amiko, ĝi estas interesega libro pri historio de pentrarto, skulptarto kaj arkitekturo, kiu legeblas preskaŭ romanece. Mi kompreneble ja fidas la rekomendojn de li, sed mi ŝatus pli scii pri tiu libro el leginto ĝin. Sed, rapidu, antaŭ ol mi mem enmanigu!

2004-01-19T23:05:00.000+01:00

La komentilo kiun mi uzis (BlogSpeak) paneis senaverte antaŭ pluraj tagoj. Nun mi antataŭis ĝin per HaloScan sed la malnovaj komentoj provizore perdiĝis. Mi esperas iam repreni ilin; dume mi pardonpetas.

Mi esperas ke tiu nova sistemo estu multe pli fidinda ol antaŭa.

Virino kun virin'

2004-01-14T00:24:00.000+01:00

Jenas traduko de popkanto ludita de Mecano, bando furorinta en Hispanujo dum la 80aj jaroj. La teksto denoncas la hontohanton de socio fronte al lesba mondo; ĝenerale gejoj estas malvarme tolerataj, sed glacie kiam temas pri gejinoj.

La tradukon elanis la superreala hejmpaĝo de ĉarma esperantista lesbanino Sonja. Ŝin kaj ŝian malbombastan kuraĝon mi omaĝas per ĝi.

Virino kun virin'

Ŝajne plia amik-kun'
du virinoj, manojn en la manoj.
Sed kaŝiĝas karespluk'
ĉar estiĝas tio sub la tablotuk'.
Jam intime, sen tim' al klaĉopun'
post la manoj, la korp' en ardobrul'.

Am' ŝlosenda en sekret'
sed nudite ĝin ne eblas kaŝi.
Sub vual' de amikec'
kiam ili montras ĝin en la ekster'.
Unu diras ke tio estas fi',
la alia rekuraĝigas ŝin.
Neniom gravas de l' ceter' la malkonsent'.

Kiu bridu ŝvebantan mevaron
flugantan super maron,
virino kun virin'.

Mi ne pretas por ĵetad'
vice ŝtonojn kaj moralkonsilojn.
Se mi estus en mistraf'
trovi ilin lip-al-lipe en la hal',
mi ne hantus eĉ per mallaŭta tus',
ili ĝuu kunecon en senbru',
ĉar el ĵetŝtonoj ekfariĝas ŝirmomur'.

Kiu bridu ŝvebantan mevaron
flugantan super maron,
virino kun virin'.

Unu diras ke tio estas fi'
la alia rekuraĝigas ŝin.
Neniom gravas de l' ceter' la malkonsent'.

Kiu bridu ŝvebantan mevaron
flugantan super maron,
virino kun virin'.

Jen hispanlingva originalo kaj ankaŭ franclingva traduko laŭ versio de la bando mem.

Porĉiama kalendaro

2004-01-04T23:55:00.000+01:00

Ekvenis la nova jaro. Tio ĉiam revekas mian intereson por la nuna okcidenta kalendaro kaj, ĉefe, por ties misagordoj, kiuj kaŭzas deŝovon de semajntagoj rilate al monattagoj. Do, kiel en ĉiuj pasintaj jaroj, indas konsulti kalendartabulon por kontroli kiam estos feritagoj, kiun semajntagon okazos elstaraj personaj datoj... Des pli konsultinde, ĉar 2004 estas superjaro.

Tiu neripeto de tagskemo estas ĝeneta pro la necerteco pri labor-feriaj tagoj, la malfacilo programi daŭran jaragadon en multaj ekonomiaj kampoj (ekz., vojaĝagentejoj) kiuj dependas de la labor-feria ciklo. Krome, ĝi estas baze neracia kaj, do, raciigebla.

Jam estis proponitaj pluraj solvoj por raciigo gregorian kalendaron. Ne temas ĝuste pri reformo de kalendaro ĉar ĝiaj astronomiaj bazoj restus netuŝitaj, sed pri reagordo de la tagoj laŭ monatoj/semajnoj. Male al la nesukcesinta Revolucia Kalendaro altrudita dum la Franca Revolucio, kiuj baziĝis en 10-tagaj semajnoj, la nunaj proponoj konservas la 7-tagan semajnon kiel fundamenton ĉar, postpoente al la tago, nuna 7-taga semajno estas la pli grava tempunuo por la moderna urba homo.

La propono, kiun mi plej ŝatas, nomiĝas Internacia Fiksita Kalendaro (IFK) kaj ĝi aranĝas la 365(366) tagojn de jaro laŭ dektri 4-semajnaj monatoj plus unu ekstersemajna tago (du, en superjaroj). Tio estas la tikla ŝlospunkto de la propono: delasi unu(du) tago(j)n ekster la semajnskemo; tial, se ekzemple la 18a tago de monato estas ĵaŭdo, ĝi restos ĵaŭda en sekvaj monatoj kaj en sekvaj jaroj! Kaj same okazus al aliaj. Tio estas tiklaĵo ĉar la okcidenta kalendaro definitive deflankiĝus de la juda kaj islama kalendaroj, kies semajntagoj nun koincidas. Tamen, rezulte de tiu raciigo, la kalendaro restus eterne samforma, krom aldono de plia delasa tago en superjaroj.

Restus kelkaj flankaj decidoj:

kiam okazus la delasa tago? Ŝajnas oportune ĉe la jarfino, ĉu ne?
Kiam okazus la kroma tagdelaso en superjaro? Mi vetas por la fino de la 2a monato, ĉar la miskorespondo inter nova kaj malnova kalendaro estus minimuma.
Kiel nomiĝus la aldona monato? Nu, mi preferus renomi la tutan monataron por ke esprimo kiaj "mia naskiĝdato estas la 2a de oktobro" ne estus dubsencaj: nova kaj malnova oktobroj ne koincidas! La novajn nomojn povas doni internacia konsilio laŭ kulture, religie kaj lande neŭtralaj kriterioj ¹.
Kiam komenciĝus la nova jaro? Samkiam la malnova, por ne kaŭzi nenecesan ŝokon.
Kiu semajntago estus la unua tago de la jaro? La ISO-konsilio aktuale proponas ke la semajno komenciĝu en lundo. Do, lundo ŝajnas taŭga eka semajntago por nova kalendaro. Tiel, ĉiu 1a, 8a, 15a, 22a monattago estus lundo; ĉiu 2a, 9a, 16a, 23a estus mardo, kaj tiel plu.

Tiu kalendara raciigo estas tiel oportuna kiel neebla, pro la troallogo de tradicio, pro superstiĉo, pro timo al transiraj ĝenoj (memoru la 2000-jaran efikon!), pro la tradicia regado de eklezio super kalendaron, ktp. Ni, esperantistoj certe spertas pri malvenko de racio!

¹ Ĉi-rilate, mi ŝatus renomi la monatojn laŭ la zodiakaj konstelacioj —kiuj nombras 13, ne 12!— sekve al neŭtrala kriterio (nu, se la ĝenerala superstiĉo estus unue venkita).

Jen bonega retejo, tamen nur anglalingva, pri ĉiaspecaj kalendaroj

Sorto kaj vinberoj

2003-12-31T20:19:00.000+01:00

Alproksimiĝas la jarfino kaj ĉiuj senpacience bolas, sin pretigante por ricevi la novan jaron en la plej bonaj kondiĉoj, elsorĉante ĝian plej bonan sorton. La manieroj fari tion ampleksas ĉiajn ajn superstiĉojn: vesti ion ruĝan, vesti ion novan, ktp. En Hispanujo estas kutimo manĝi po unu vinbero ĉiujn 12 lastajn sonorilbatojn.

Tiu tradicio iĝis preskaŭ paganeca rito, tamen ĝi devenas el tre monduma fakto: iam ne malfrue (mi kredas, en la 20aj jaroj) estis superrikolto de vinberoj kaj tial la bienistoj kampanjiis plede al siaj interesoj kaj tre inĝenie proponis la vinberojn de la sorto: por alvoki bonŝancon por venonta jaro, oni englutu 12 vinberojn koincide kun la sonorilsonoj de la lasta horo de la 31a de decembro. Ili duoble sukcesis ĉar la vinbermendoj plialtiĝis kaj tiu ŝpritaĵo ŝtoniĝis kiel tradicio ĝis nun.

Mi ne aparte ŝatas tiun tradicion, tamen mi agnoskas ĝin pli amuza ol simpla retronombrado la sekundojn —kiel montras usonaj filmoj, kvazaŭ temus pri raketlanĉo—, aŭ ĝojkrii "jaaaam!" —kiel mi vidis en Kubo—. Mi klarigas: estas malfacile vori tiel rapide la vinberojn kaj, aldone, rideksplodo kutime akompanas glutadon; rezulte: mostoŝprucaĵoj ĉien, sufoktusetoj, balbutaj bondeziroj... do, eble sorĉalvenas ne sorto sed certe ja amuziĝo!

Pretiĝonte por la lasta vespermanĝo de la jaro (tiuokaze meze de amikoj, ekster familio!) mi deziras feliĉan mostoplenan transjariĝon.

Osmo Buller ree demisias

2003-12-28T13:32:00.000+01:00

Kvin tagojn post la anonco de UEA-estraro al la Komitato, ke Osmo Buller revenos kiel Ĝenerala Direktoro, la aludito mem forkonfirmis tiun decidon kaj rifuzas la postenon kaj...

Nu, espereble vi ne kredis tion ĉi! Tio kompreneble estas malvero, kaj eĉ ne atingas la rangon de "klaĉo": tio estas simpla mensogo de mi kreita kiel kaptilo por naive kredemaj esperantistaj cerboj, do simpla nedanĝera blago.

Hodiaŭ estas la tago de la naivuloj mialande, kaj ankaŭ la tria mejloŝtono de la longega hispana julsezono. En tiu tago estas permesataj blagoj kaj trompetoj por amuziĝi per la kredemo de naivuloj, kaj fakte la ĵurnaloj kaj televidaj/radiaj noticservoj ruze enŝovas trompajn falsajn novaĵojn. Tiu tago ekvivalentas al la 1a de aprilo en anglalingvaj landoj.

Kiel kuriozaĵo, ĝia deveno baziĝas en lingva miskompreno. Laŭ la katolika kalendaro, la 28an de decembro okazis la persekutado kaj buĉado de infanoj en Bet-Leĥemo fare de reĝo Herodo. Tial ĝi iĝis la tago de senkulpuloj ĉar infanoj ĉiam estas senkulpaj estuloj. Sed "naiva" kaj "senkulpa" konceptoj kunas en la hispana vorto inocente, kaj do naskiĝis la tago de naivuloj el la konfuzo de ambaŭ nocioj. Do, mi petas al naivaj kaptitoj pardonon kaj senkulpigon pro mia komenca blageto...

Flanke, la blogo de Ken Miner feliĉe revigliĝas post la kristnaska paŭzo (mi ne alkutimiĝas al tio ke en aliaj landoj Kristnasko jam finiĝis!). Ĝi enhavas flankan —tamen trafan— analizeton pri kristnasko kaj ties aĉeco kiun mi konsentas preskaŭ 100%, kaj el kiu mi elstarigu kion mi konsideras ĉefa positivaĵo de tiu tempo:

Kristnasko ankaŭ estis mejloŝtono en la serioza atentado al infanoj.

Familiaj festoj

2003-12-25T23:54:00.000+01:00

Kiel vi pasis/os kristnaskon? Ĉu bone aŭ familie?, tiel mi demandas al miaj konatoj tiujn ĉi tagojn. La demando estas maliceta ĉar vere kristnasko estas ĝuste ŝanco de familiaj renkontiĝoj, do boneco kaj familieco devus kongrui. Sed ne ĉiam okazas tiel. Amiko de mi ne amas sian familion kaj li ofte diras: amikojn oni elektas sed familio estas altrudita... Nerebatebla vero! Do, kiu kontentas pri sia familio estu danka!

Tamen, samkiel la plej kuracpova medicino, ĉio —kaj ankaŭ familio— havu sian oportunan dozon kaj ne pli...

La ebri' de l' envi'

2003-12-21T23:07:00.000+01:00

Morgaŭ, 2003/12/22 —kiel ĉiun 22an de decembro—, okazos la unua mejloŝtono de mialanda juleventaro: la Kristnaska Eksterordinara Lotumo. Samkiel en multaj landoj, ĉi tie jam delonge tradicias tiu lotumo; mi ne scias ĉu la febro vekata de ĝi estas ankaŭ karakteriza aliloke, sed mi povas certigi ke en Hispanujo kristnaska lotumo estas furoraĵo! Eĉ homoj kiuj kutime ne ludas lotumon (legu "mi"), elspezas notidan kvanton por kristanaska lotumo.

Kvankam la moderna lotumo originis en la renesanca Fladrujo, ĝia deveno —kiel kristnaska evento— enradikiĝas en la romiaj saturnofestoj kiuj celebris la solstican suntrairon kaj, tial, la ekaltiĝon de la suno en la meridiano. Do, temas ree pri pagana rito kiu, se ne kristanigita, estis almenaŭ enŝovita en tipe kristana celebrado kia Kristnasko. Des pli en mia lando kie, kiel mi diris, ĝi okazas preskaŭ precize en la solstica tago (21/22 de decembro).

Sed, kial ĝi tiel multe furoras? La allogo de granda mongajno ne estas plenkonvinka klarigo, ĉar ja ekzistas aliaj lotumoj kiuj estus pli popularaj laŭ tiu kriterio. Kristnaska lotumo donas maksimuman premion de 2 milionoj da eŭroj (populare nomatan La Dikulo)sed kontraŭ relative multekosta bileto: 200 eŭroj.

La oficiala propagando ĉiam mencias la "ĉarmon" de la jultempo kiel allogilo, kune kun aliaj "ĉarmoj", kia la malnova maniero realigi la lotumon per du lotbulujoj: unu kun premibuloj kaj aliaj kun numerobuloj; du infanoj el tradicia orfanlernejo ĉantas litanie numerojn kaj ties korespondajn premiojn dum preskaŭ 3 horoj, ĉar estas 1531 (!) malgrandaj premioj (kune nomataj Litpluvo) kaj 9 grandaj premioj.

Tamen, ne plene forkonsidere al supraj argumentoj, mi havas alian pli malican teorion: envio estas la plej forta motivigilo de la hispana kristanaska lotumo. Kial? Unue estas klarigendaj kelkaj apartaj trajtoj de ĝi. Kiel mi diris, la biletprezo estas alta sed vendeblas dekonope. Kaj, pro la lotumproceso, la nombro da ludataj numeroj estas malgranda —66.000— por permesi bonan misksadon de numeroj en la lotbulujo; tial, la lotagentejo eldonas po 190 serioj da ĉiu numero. Ĉio ĉi kondukas al disdividemo de sama numero inter multaj homoj.

Tiu disdivido okazas ĉefe ekster la lotoficejoj. Ekzemple, la kolegaro ĉe laborejo decidas kundividi la sorton kiun alportas la lotumo kaj do unu el ili aĉetas grandan kvanton da biletoj (aŭ dekonoj) de sama numero kaj poste disdividas kvitancojn po diversaj kvantoj, inter la kolegaro. Kaj jen la enviefiko: ĉiuj partoprenas! ĉar neniu eltenus rigardadi —okaze de granda premitrafo— la ĝojon de kolegaro havinte mem la ŝancon partopreni la lotumon.

Kaj tio ripetiĝas plurloke: ĉe la familianoj, en la kafejo kie kutime oni matenmanĝas, en la E-klubo, ĉe la kunklasanoj, ktp. Finfine oni elspezas sufiĉe grandan kvanton dividitan laŭ pluraj etprezaj kvitancoj.

Min, kiel homestulon, ankaŭ efikas envio kaj do mi ludas proksimume 30 € al tiu frenezaĵo. Mi esperas kompense bitakori frue ĝojkrion... sed, bonvole, tiuokaze ne enviu min!

Kiu kantas, malbonon hantas

2003-12-13T22:01:00.000+01:00

Mi praktikas ĥorkantadon ekde preskaŭ dek jaroj. Antaŭe mi muzikumis en rokbando nomata Galadriel kiel gitaristo. Muzikumi ĉiam estas korrava feliĉiĝo, sed kunkantado havas aldonan ĉarmon kiun mi ne sukcesas racie ekspliki. Iel, mi konsideras magia sorĉo harmoniiĝon voĉan, dum instrumenta ŝajnas al mi pli "normala" afero.

Nuntempe mi tenoras en ensemblo nomata Ĥorgrupo 21a Jarcento dediĉita ĉefe al la aktuala ĥormuziko. Ni estas preskaŭ ĉambrensemblo (25-nombra) kaj provludas kune nur po du fojoj monate. Kiel kuriozaĵo, estas du esperantistoj en la grupo: mi mem kaj Laura Carballo, kvalitvoĉa soprano de kostarika deveno kaj siavice gvidantino de ĥoro kun esperanta nomo: Verda Stelo (tiel!); bedaŭrinde ŝi ne multe emas movadumi.

Kaj morgaŭ (2003/12/14) ni koncertos, en madrida preĝejo de Sankta Johano, defian repertuaron: Sanktan Kanton de J. Brahms, Psalmon 42 de F. Mendelssohn kaj Simfonion de Psalmoj de I. Stravinsky. Tio bezonus akompanon de orkestro, sed ni elturniĝos helpe de lerta pianisto. Venontan 20an de decembro ni ludos en proksima vilaĝo seninstrumentan repertuaron, pli kristnaskecan.

Pasintan 9an de novembro ni ludis en omaĝofesto, pro 15-jariĝo, de amika ensemblo Magerit. Supre estas bildo de la koncerto. Mi estas la kvara de maldekstre en dua vico (kalkulu je kaŝito post planto); Laura estas la dua de maldekstre en la unua vico, preskaŭ nevidebla.

Ni registris la koncerton; jen kanto el ĝi nomata Quisiera (Mi volus) de nuntempa kuba komponisto Roberto Valera. Ĝi estas tre ritma kanto, plenspicita per sinkopoj, kiu permesas orele flari la kariban etoson. La teksto estas amsinofero kun strofoj kiaj: volus mi, bela kara nigrulino, esti kvazaŭ maro por ke vi gustumu mian salon....

Koncerto estas vere ekscita afero. Mi jam nervozas...

Tosto

2003-12-10T23:15:00.000+01:00

Kiel mi atentigis en ĵusa bitakoraĵo, Kristnasko estas jam alvenanta! Ĉiun jaron ĝi ŝajnas pli fruema; sendube pro/por la intereso de komercistoj kaj, ankaŭ sendube, tiu fenomeno estas komuna en la kristanujo pagipova.

La unua kromefiko de tiu fruigo jultempon estas la komenco de familiaj, kunkolegaj kaj interamikaj fratigaj manĝorenkontiĝoj: foje tedaj, foje amuzaj sed ĉiam ventrokrevaj kaj ebriigaj!

Esperantujon trafas tiu kunmanĝiga viruso eĉ en ne julemaj landoj. Eble hazarde, sed zamenhofa celebrado jam gvatas nin ekde kalendara angulo; kaj, iom pli malprosime, ankaŭ du famaj jarfinaj renkontiĝoj.

Kaj, kiel mi insinuis, drinkado estas kutima en tiaj kunmanĝadoj kaj renkontiĝoj; kaj sekve ankaŭ tostoj: vinon, ĉampanon, cidron, bieron eĉ altgradajn alkoholaĵojn levos pokalo tenita de stumbleta mano trans kiu briletas ridemaj okuloj.

Do, mi tradukis ŝercan toston por riĉigi tiun ne tro falĉitan ĝenron de nia beletro. Sanon!

Drinkanto ebriiĝos,
ebriulo dormos,
dormanto sonĝos,
sonĝanto ne pekas,
nepekulo al ĉielo iros;
ĉar ni al ĉielo iru,
ni drinku, ni drinku, ni drinku!

Ĉar Dio, pro Sia senfina Bono,
por nia sav' nin deziras ebriaj,
fervore al ebri' strebu ni piaj.
Realiĝu, do, Lia Moŝta Volo!

Kompreneble al ĉielo ni iru sed prefere ne tre frue! Do, malgraŭ la "dia" konsilo, evitu toston kaj drinkadon antaŭ danĝeraj agoj (kia aŭtostirado). Bonajn kunmanĝadojn kaj renkontiĝojn!

Homo: mirinda besto sed... besto

2003-12-10T17:55:00.000+01:00

En la taglibro de Ken Miner aperas reago mia al afiŝo de 2003/12/09, en kiu li skribis:

...povas esti pli da diferenco inter unuopaj homoj, ol inter specioj de nehomaj vivestaĵoj.

Mia reago celas kritiki tiun superaprezon de homa specio kiel la Centro de (Dia) Kreado. Mi tre dankas S-ron Miner pro lia toleremo kaj pro publikigo mian reagon.

Tre verŝajne, tiu temo manĝigos la bitakoron ofte.

Venas jultempo, ekas komento

2003-12-09T01:11:00.000+01:00

Kristnasko certe estos fekunda inspiro por bitakoraj notoj. La ŝorca, preskaŭ paleolitika deveno de jultempo kiel adorofesto de vintra solstico, estas por mi nepreteratentebla incitilo. Tial mi havas kutimon ree tralegi, en tiuj antaŭjulaj datoj, interesan libron —bedaŭrinde nur hispanlingvan— titolitan: Mitos y ritos de la Navidad (Mitoj kaj ritoj de Kristnasko).

La libro donas multajn historiajn kaj religiajn faktojn ne ĉiam bone konatajn pri Kristnasko. Mi prikomentu unu aparte interesan pri la engluto solsticajn praritojn fare de kristanismo: la naskiĝdato de Jesuo ne estis fiksita kiel la 25a de decembro ĝis la 4a jarcento!

Ĝis la 2a jarcentoj, kristanoj festis nur la Paskon de Resurekto. Pri la naskiĝo de Jesuo ili tute ne atentis ĉar ne konsideris ĝin grava. Dum la 3a jarcento komencis la intereso pri la naskiĝo de Jesuo kaj la teologoj multe disputis pri ĝi. Ili proponis multajn datojn, ĉefe printempajn! Kial? Pro la vortoj de Luko:

Estis paŝtistoj en la regiono kiuj tranoktis rekte sub ĉielo dum ili enviciĝis gardi la ŝiparon. Aperis anĝelo de la Sinjoro kaj la Gloro de la Sinjoro ĉirkaŭvolvis ilin per sia lumo.
Lk 2,8-14.

Do, malfacilas dormi eksterdome dum vintro, eĉ en tiuj sudaj palestinaj regionoj! Tamen, finfine en la 4a jarcento fiksiĝis la naskiĝdato de Jesuo en la 25a de decembro, kiu ne hazarde estas la naskiĝdato de rivala antikvega suna dio, Mitra, kiu devenas de la pra-zaratuŝtra persa-barata religio. Mi diras "rivala" en la senco ke li estis populara dio tiuepoke.

Kaj, kial Mitra? Ĉar Jesuo jam enŝovis plurajn legendojn jam atribuitajn al Mitra: li naskiĝis el virgulino en kavo; lin adoris paŝtistoj kaj magoj; li faris miraklojn; li estis persekutata; lin finfine oni mortigis; li resurektis post tri tagoj...

Mi deziras elteneblan antaŭjulon por ni ĉiuj.

Malfruaj tagrutinoj

2003-12-05T22:34:00.000+01:00

Tre ofte aperas en posttagmanĝaj konversacioj la temo: kial hispanoj estas tiel malfruemaj? Mi ne parolas pri tio ke hispanoj venas kutime malfrue al rendevuoj: tio ja estas senbaza kliŝo; malfruemuloj estas sufiĉe poe distribuataj ĉie!

Mi celas la ŝajnan malfruon en la ĉiutagaj rutinoj, ĉefe manĝaj. Senkonsidere al aliaj faktoj, eksterlandanojn ŝokas la malfruo de la hispanaj horoj tagmanĝa, vespermanĝa, enlitiĝa, ktp. kiam ili venas unuafoje en la landon. Ĉe mi, la diskutoj ofte komencas malsence: kiel frue eksterlandanoj agas! Sed baldaŭ evidentiĝas ke hispanoj rolas kiel nenormaluloj.

Laŭ mi, pri tio parte kulpas la freneza sistemo de eŭropaj horstrioj —pli bone hororstrioj—. Por nesciantoj, suno ĉieliras po 15 longitudaj gradoj hore; do, "naturaj" horstrioj okupas 15 gradojn kaj ties centroj mezuriĝas laŭ multobloj de 15. Ekzemple, la horstrio nulo (ankaŭ nomata GMT) havas sian centron en la meridiano nulo, kiu trairas la anglan urbeton Greenwich, kaj etendiĝas 7,5 gradojn orienten kaj samkvante okcidenten; la unua horstrio orienta (GMT+1) centriĝas 15 gradojn orienten; GMT+2 centriĝas je pliaj 15 gradoj, do 30 gradoj orienten; kaj tiel plu ĝis kompletiĝo de la tersfero (15 x 24 = 360).

Sed la veraj horstrioj sekvas tiun skemon tre proksimume, ĉar estas politikaj kialoj kunigi ilin kiel eble plej proksime por ke la diverslandaj ekonomiaj agadoj sinkroniĝu. Ekzemple, en Eŭropo la ĉefa horstrio estas GMT+1 kaj ĝi ampleksas ekde Hispanujo (krom Kanariaj Insuloj) ĝis Pollando! Sed kontinenta Hispanujo falas preskaŭ ekzakte inter la limoj de GMT+0, do unu horon okcidenten; samemeridianajn landojn —kiajn Britujon, Irlandon kaj Portugalujon— racie regas horstrio nulo. Al tio ĉi, ni aldonu unu horon dum somero pro —unu plian fojon— politika decido rilata al energiŝparo.

Kaj, kiel tio efikas en la malfruo? Nu, la homaj tagkutimoj foje estas tre ligataj al suno anstataŭ al la trompema horloĝo. Ekzemple, la tagmanĝo emas realiĝi ĉirkaŭ la suna tagmezo, sed, pro la horstria artifika deŝovo, ĝi okazas en tre malsamaj horloĝaj horoj en diversaj lokoj de sama hora areo. En apuda tabelo montriĝas tagmezaj horoj de tri urboj de eŭropa horstrio GMT+1: Bjalistoko (Pollando) en la orienta ekstremo (kia hazardo! ĉu?); Katanio (Sicilio, Italujo) en la centro; kaj Fistero (Galegujo, Hispanujo) en la okcidenta ekstremo:

urbo	meridiano	vintra tagmezo	somera tagmezo
Bjalistoko	+23º 10'	11h 27m	12h 27m
Katanio	+15º 03'	12h 00m	13h 00m
Fistero	-9º 00'	13h 32m	14h 32m

En Fistero ja malfruas la suno! unu horon —eĉ du!— kaj duonon post la oficiala tagmezo, venas pigre la suno okupi sian tronon en la centro de la meridiano. Pro ĉio ĉi, hispanoj simple subkonscie reagas al la sunpozicio kaj tial deŝovas siajn kutimojn unu aŭ du horojn pli malfruen ol en la cetera horstrio. Do, la sinkrona ekonomia agado rubujen!

Jam estas tempo finiĝi. Estas la 22:30 kaj endas ekpretigi vespermanĝon...

P.S. 1: ŝanĝiĝis "horzono" al "horstrio", pli nature komprenebla.
P.S. 2: aldoniĝis komentoj pri somera energiŝpara hordeŝovo.

Slange al popolkoro

2003-12-01T00:53:00.000+01:00

Foje retamburas en Esperantujo diskuto pri la plej trafa traduko de la angla slangaĵo cool; laŭlitere ĝi signifas malvarma sed ĝia idiota senco estas bona, laŭmoda, genia, taŭga... depende de la kunteksto. Mia persona veto estas ke finfine paralela(j) idiotismo(j) rolos ĉi-rilate sed ne estas mia celo paroli pri la ĝusta vorto por cool kiu slange nuancigu la suprajn sencojn en nia lingvo.

Mi male prezentos kvar hispanajn ekvivalentajn vortojn (ĉu rekordo!?) per kiuj mi celas montri kvar trajtojn de la popolaj sintenoj de miaj samlandanoj. Mi parolas nur pri Hispanujo ĉar ĉiu hispanlingva lando havas sian propran slangostokon. Kompreneble, la montrotaj trajtoj povas esti rigardataj kiel banalaj kliŝaĵoj, sed mi petas unue legi kaj poste atingi konkludon.

Jen kvar hispanlingvaj tradukoj de This is cool!:

¡Esto es la hostia! (Tio estas hostio). Kompreneble, idiota: kiel rilatas liturgiaĵo "hostio" al bona, laŭmoda, ktp? Nu, samkiel cool, sed oni profitas la aferon por sakradi! Jen unua karakterizo: sakrado kiel malrespekto kaj ribelo al Eklezio kaj al povego kiun ĝi disponis dum jarcentoj en Hispanujo.
¡Esto es de puta madre! (Tio estas putinida, putinide bona). Jen tipa kontraŭsenca efiko, ĉar malmultaj konsideros bona afero esti putinido! Tio povas speguligi seksisman malrespekton al virinoj aŭ ankaŭ rean provokadon al Eklezio pro la jena argumento: esti samkiel Jesuo estas bone; Jesuon naskis virgulino Maria; mi sakras ŝin per putigo.
¡Esto es cojonudo! (Tio estas kojoneca). Tre facile: laŭdo kaj superaprezo al viraj seksorganoj kun submesaĝo "esti viro bonegas". Do, virfavora seksismo.
¡Esto es guay! (Ne eblas traduko). Guay estas sencerba sensencaĵo. Tiu frazo unue aperis en la alta kaj mezalta sociaj klasoj sed nun tre populariĝas en mezaj klasoj. Jen freneza emo de miaj samlandanoj al amuziĝo per sensencaĵoj.

Kaj konklude mi aŭdacas prezenti du pliajn hispanajn tradukojn el Ameriko, sed malpli elkatedre pro malproksimeco:

¡Esto es padre! (Tio estas patreca). Meksika esprimo. Laŭ mi, ĝi montras enkoran seksismon de la meksika socio.
¡Esto es chévere! Netradukebla venezuela vorto, iel same sensenca al la hispana guay sed chévere avantaĝas pro sia tradicio kaj atuteco. Mi kredas ke tiu frapsona vorto havas perditan indigenan devenon.

Ĉiuj scias ke proverbaro diras multon pri la popolo kiu ĝin originas. Sed slango estas ankaŭ atentinda fonto por eniri la popolan saĝon... nu, malvirton.

Hieraŭa knabin'

2003-11-28T01:20:00.000+01:00

Nacha Pop estis unu el la elstaraj hispanaj popbandoj de la 80aj jaroj, ĉefe en Madrido kie ili partoprenis la refreŝigan ondon nomatan madrida movado. Lastatempe ĝia ĉefgvidanto Antonio Vega lanĉis kompilajn diskon kaj videodiskon kun tiamaj televidaj partoprenoj, koncertoj, intervjuoj, neeldonita materialo, ktp.

Do mi trafas la okazon modeste omaĝi ilin, kaj la epokon de ili reprezentatan, per traduko de ilia plej furora kanto, La chica de ayer:

Hieraŭa knabin'

Ajnan plian tagon vi forgesas pri temp'
ekkuŝas apud mi sen maltrankvila pripens'
La trempitaj stratoj vidis infanan vin,
kaj via kor' reploras en silenta pasi'.

Rigardo tra l'fenestro hieraŭa knabin'
ludanta kun la floroj en la ĝarden'.
Estas tro malfrue por kompreni min,
knabin' reiru hejmen lasu min sen ĉagren'.

En la ĉambron iras la matena lum'
viaj oraj haroj tre similas al sun'.
Poste vi aŭskultas kantojn en la nokt',
muzikon kiu milde tiras nin al amor'.

Rigardo tra l'fenestro hieraŭa knabin'
ludanta kun la floroj en la ĝarden'
kaj mia kapo svenas memorante vin,
kaj mia kapo svenas memorante vin.

Tradukis, M. Pancorbo. Jen originala hispanlingva teksto.

Netuna aŭtuno

2003-11-26T00:13:00.000+01:00

Aŭtuno, malgraŭ ĝia kliŝa bildo, estas mia preferata sezono. Dum la aliaj tri akaparas la atenton de poetoj kaj la benon de surstrataj homoj, aŭtuno rikoltas nur malaprezon. Printempo, amtempo; somero, ĝuo, suno kaj naĝejo; eĉ vintro, malgraŭ evidenta aĉeco pro ties kruela klimato, simpatias per sia petolinvita neĝo kaj festoplena julo. Tamen aŭtuno restas kiel simbolo de ekkadukiĝo... Sed malgraŭ ĉi ĉio —eble eĉ pro ĉi ĉio—, mi ŝatas aŭtunon.

Ĉiutage mi volonte piedmarŝas urban parkon survoje al mia laborejo kaj tiel mi ĝuas la belon de la aŭtunaj koloroj kaj oloroj. Tiu promenado paradokse ripozigas min, malgraŭ la du-kilometra distanco, ĉar la menson malstreĉigas la kvieta pejzaĝo, kaj la muskloj —la cetaran tagon pigrontaj— ekzerciĝas kaj laciĝetas por la bonfarto de mia koro kaj la mallardiĝo de mia korpo.

Sed mi ne celas odi la ravon de aŭtuno, sed bedaŭri ĝian elrevigan efemerecon. La madrida klimato pli emas al ekstremaj vintro kaj somero ol al mildaj printempo kaj aŭtuno; ĉefe aŭtuno reduktiĝas al periodo iom pli longa ol monato. Do mi omaĝe/domaĝe plendu samtiel mallonge, en la tago de la unua prujniĝo:

Sezon' aŭtuna
flavbruna paradiz'
malbene fulma!

Ŝakon en sako mi ne ŝatas

2003-11-23T00:31:00.000+01:00

Elstara azerbajĝana ŝakludisto, Gari Kasparov, ne sukcesis venki matĉon kontraŭ ŝakkomputilo Fritz; la matĉo finiĝis pasintan mardon (2003/11/18) en Novjorko kun la rezulto 2-2. Plue, ĉiuj memoras la malvenkon de Kasparov kontraŭ komputilo Deep Blue de la firmao IBM. Tiuj faktoj ekigas alarmon inter ŝakludantoj kaj ĝenerala publiko: ĉu alvenas la tempo ke siliciaj blatoj superos homan cerbon?

Tre verŝajne tio iam okazos, sed ne tre frue. La plej forta apogpunkto de komputiloj en ŝakludo troviĝas en la unua dudeko da movoj, nomata aperturo, kvankam tiun fakton tre ofte pretervidas surfaca cerbumado pri la afero. Dum jarcentoj da ludado kaj analizado tiujn ludojn, ŝakarto kolektis enciklopediecan sciaron —teorion de aperturoj— kies enmemorigo estas simple neebla por homa ludanto, sed tre facila por komputilo. Per tiu malrekta homa gvidado, komputilo sukcesas ofte postludi la aperturon kun avantaĝo, kio, aldone al ĝia monstra kalkulkapablo, facile venkigas ĝin.

Tiu detala scio pri la plej fruktodonaj 20 unuaj movoj havas nedezirindan kromefikon en interhomaj ludoj; erudiciuloj povas venki pli talentajn ludistojn, samkiel nuntempe en teniso, fortuloj venkas talentulojn danke al sia raketeca ekluda rakedbato. Pri tiu antaŭvidebla ŝakstagnado atentigis la monda eksa ŝakĉampiono, Robert Fischer, meze de la 90aj jaroj, kiu proponis tre spritan solvon nomatan fiŝera lotuma ŝako.

En la fiŝera ŝako oni lotumas la poziciojn de la ŝakfiguroj tiel:

blankaj kaj nigraj peonoj situiĝas samkiel en klasika ŝako
la ceteraj blankofiguroj prenas lotume novan kolonon en la unua vico, tiel ke kurieroj estu sur malsamkoloraj kaheloj kaj reĝo estu inter la du turoj
la ceteraj nigrofiguroj situiĝas simetrie al blankaj sed en la oka vico

Tio donas 960 apartajn komencajn poziciojn, kiajn ekzemplas apuda bildo. La ceteraj reguloj estas samaj al tradicia ŝako, krom kelkaj ŝanĝetoj en la arok-regulo¹. Ludantoj unue lotumas la figurpoziciojn kaj sekve ekas la ludo per blankfigura movo.

Nu, la teorio de aperturoj nur validas por la klasika komenca pozicio sed la ĝeneralaj taktikaj kaj strategiaj principoj plu validas en ĉiaj pozicioj; do erudicio malmulte helpas, dum strategia talento donas avantaĝon.

Revenante al hom-kontraŭ-komputilaj defioj, tiu lotuma ŝako ekvilibrigus la ŝancojn de cerbo kontraŭ siliciblato: la gigopeza datumbanko de aperturoj —kaj eĉ plenaj ludoj— ne utilus al komputilo, kaj estus pli objektive mezureble ĉu la homa kribsistemo avantaĝas al bruteca elĉerpserĉado de la maŝino. Kaj kiel kromefiko, ŝakarto bremsus eniron en sakstraton de vakua erudicio.

¹ Vi povas plu legi pri fiŝera ŝako en la paĝo pri ŝakvariantoj (anglalingve).

Pri genoj, nomoj kaj genomoj

2003-11-20T00:06:00.000+01:00

Nuntempe mi legas libron kies drama disvolviĝo estas tia, ke diversaj socioj tra la mondo rekonsideras sian nomoheredan sistemon, t.e., kiun familian nomon havu la gefiloj: ĉu la patran ĉu la patrinan. Estas menciata la hispana elturniĝo heredi ambaŭ ge-nomojn kiel en la ekzemplo:

Patro: Manuel Pancorbo Maza — Patrino: Antonia Castro Molina
Filo: Manuel Pancorbo Castro

(La koincido de mia persona nomo kun tiu de mia patro estis kaprico de miaj gepatroj, tre kutima tamen.)

Krome, en Hispanujo, la unua familia nomo estas pli grava ol la dua. Sed la civila leĝo ŝanĝiĝis antaŭ nelonge, tiel ke nun familioj rajtas decidi, post la naskiĝo de la unua ido, laŭ kiu ordo la gefiloj heredos la genomojn: ĉu laŭ tradicio (vd. supran ekzemplon) aŭ ĉu reciproke (unue patrina nomo, poste patra nomo: Manuel Castro Pancorbo). Tiu decido validos por la tuta naskotaro. Kompreneble la leĝon parlamento faris atente de seksa justeco, tamen tradicio pezas multe kaj preskaŭ neniu familio ankoraŭ transiris al la reciproka sistemo, kie la familia nomo de la patrino unuavice elstaras.

Ĉi ĉio pensigas min: kiu estu la justa sistemo?

Iom pri genscienco

Antaŭ ol pluiri, mi klarigu ion pri genscienco. Kiel estas sciate, la seksan diferencon portas la kromosomparo 23, tiel ke virinoj havas ambaŭ kromosomojn X-formajn kaj viroj havas unu X-forman kaj alian Y-forman. Ni povas diri, do, ke Y-kromosomo portas la viran trajton. En ovolfekundiĝo, ĉiu seksoĉelo havas nur po unu kromosomo de ĉiu paro; la Y-kromosomo troviĝas nur en la virseksaj ĉeloj (spermoĉeloj), sed nur en duono da ili.

Tial, Y-kromosomo herediĝas nur patrolinie. Sekve mi, viro, portas la Y-kromosomon de mia patro, de mia patra avo, de mia patroava praavo, de mia patroavapraava prapraavo... kaj tiel plu ĝis kiom ajn langotorda grado vi volu.

Aliflanke, ĉeloj havas ne nur la nukleajn kromosomojn, kiuj respondecas pri la preskaŭ tuta funkciaro de nia metabolo kaj strukturo; ekzistas ankaŭ gena materialo en iu ĉelero nomata mitokondrio; tiuj respondecas pri ĉela spirado sed mi ne certas kiun rolon havas la tiea genmaterialo. Tamen tiuj genoj havas karakterizan trajton: ili ankaŭ herediĝas sed nur patrinlinie sendepende de la embria sekso.

Konklude: kial ne viroj heredu unuavice patronomon kaj virinoj unuavice patrinonomon? Tiel, familiaj nomoj kaj genheredaĵo bele kaj simetrie kunfluos. Imagu ke ĉiuj kulturoj en la tero havintus, de la pratempo, tiun nomoheredan sistemon: kia revo por historiistoj! Ili povus sekvi detale migradojn, reĝ-familiajn evoluojn, bastardajn branĉojn... ankaŭ gensciencistoj havus tre klaran bildon pri mutacioj kaj ties disvolviĝoj...

Tamen mi deflankiĝas. La justa sistemo estas memevidente ke la homoj —sendepende de sia sekso— heredu unuavice la patrinan nomon; eĉ se nur konsidere al la fakto ke patrino estas certa sed patro ne ;-) Kiel atentigas la proverbo:

Neniam diru: tiun akvon mi ne drinkos kaj tiu pastro ne estas mia patro.

Mi amas amoron

2003-11-17T00:31:00.000+01:00

Tra la periskopo de Neves legeblas interesa pripenso pri la vorto ami, kaj ĝia vigleco en esperanto, ankoraŭ ne surogatita per eŭfemismo.

Tio spronas min skribi similan pripenson, kiu min pikas jam de antaŭlonge, pri la vorto amoro, trezora lingvero de nia niĉeca kulturo. La lingvoj, kiujn mi konas, ne havas similtrafan vorton por paroli pri tiu "afero"; ili prunteprenas la francan esprimon faire l'amour ("fari la amon") kiu verŝajne estas la plej internacia idiotismo iam ajn elcerbumita.

Krome, nacilingvoj elturniĝas per la vorto sekso en esprimoj kiaj (laŭlitere) "havi sekson", "seksaj rilatoj", ktp. Sed sekso principe estas nek pli, nek malpli, ol: aro da ecoj kaj trajtoj, celaj la genvaria reproduktado, kiu distingas la du specierojn de sama specio.

Do, el rigora pozo, se iu proponus al mi ĉu vi volas havi sekson?, mi respondus nu, mi jam havas sekson —viran— kaj provizore kontentas kun ĝi; tamen se vi proponus amoradon... ;-); ankaŭ "seksaj rilatoj" estus konfuza afero kiu miksas amorajn kaj neamorajn rilatojn inter estuloj ambaŭseksaj, kaj kie amoraj rilatoj inter samseksemuloj estus dubinde subkomprenataj.

Tiu troŝarĝigo de la vorto sekso kiel amoro tiel firme ŝtoniĝis en naciaj lingvoj, ke mi ne kuraĝas nomi ĝin idiotismo; esperanto —mi ne kapablas decidi ĉu feliĉe aŭ malfeliĉe— pli kaj pli paŭsas tiun kromsencon per la kunmeto "seksumi". Rigore al supra difino de sekso, seksumi estas "havi seksajn ecojn" kiel, ekzemple, en jena esprimo: Danke al spritaj inĝenieroj, la konektiloj nun seksumas kaj do ni havas virajn konektilojn (plugilojn) kaj inajn konektilojn (plugingojn).

Neniu kritiko al seksumantoj. Tamen permesu ke mi amoru libere...

Neniam plu

2003-11-14T23:10:00.000+01:00

La unuaj tagoj de navigado estis teruraj: unue aperis ambaŭborde flosantaj kadavroj, ekputriĝantaj, elŝvelintaj, kun vizaĝo misfigurigita kaj duonmanĝita de marbestoj; ili estas la viktimoj de la lasta vrakiĝo de boataĉo portanta mizeron el Mizerujo al Bonfartujo; tro rapide forgesis la kompatinduloj la nomon kiun iliaj praavoj donis al tiu ŝajna paradizo: Lando de Vandaloj. La praavo Boabdil foriris larme sed la vandaloj plu restas.

Poste, kiam vomado ne plu eblis pro manko de vom-materialo, ekflosis nigra odoraĉa kurteno dum fantoma ŝipego ekvideblas tranebule. Prestige, kriegas afiŝego; jen la mara sankta kunularo festante datrevenon de alia forgesinda vrakiĝo (aŭ mi devus noti "vrakigo"?). Dum mi gapis la abomenaĵon, eksonis kanto Nigra Ombro kaj, subite, tie kaj tie videblis fiŝkaptaj ŝipetoj kies anaroj penis rikolti, per nasoj kaj rudimentaj iloj, la floŝantan ĉapapoton¹; aliaj ŝipanoj ĵetis en la kaĉoklarojn, bluajn hortensibukedojn. El la gvatmasto la bukedoj formas vortojn: NUNCA MÁIS².

¹ naŭalt-devena vorto: nafta kaĉo.
² el la galega: neniam plu.

Poŭpavente, plenvelume

2003-11-13T00:25:00.000+01:00

Mi legis la alvokon de Gonçalo Neves:

... ĉu blogi aŭ ne blogi, tiel staras nun la demando, iam vortis Blogspiro. La respondo senhezite estu: en la mondon venis nova blogo, nun de blogo flugu ni al blogo! Mi esperas, ke vi ĉiuj globe kaj senblage kunblogos.

kaj, ek!, mi pretigis mian ŝipon por turniri esperantujon bloge kaj bitakore. Mi scias nek la celon, nek la vojon sed vojon marŝado kreas kaj celo estas la vojo mem.

Jam la vento poŭpas, la maro kvietas kaj la tajdo favoras. Tirŝnurojn for! ankron supren! Mi prenas mian pipon, baborde gvatante, kaj zumas malnovan piratan kanton:

Kun cent poflankaj kanonoj
poŭpavente, plenvelume,
fendas maron preskaŭ fluge
ho! fiera vela brig'.

Piratŝip', oni ĝin nomas
pro braveco "La Timinda"
la tutan maron krozinta
ĉien, ĝis ĉiu terlim'.
...

Bitakoro, ĉu neologismo?

2003-11-10T17:19:00.000+01:00

Blog, mallongigo de weblog kiu fontas el logbook.

Nu, la koresponda esprimo logbook en la hispana estas cuaderno de bitácora. Tial mi nomis ĉi tiun retan taglibron bitakoro. Ĉu vi ne ŝatas neologismon? Neniu problemo: komprenu ĝin bit(a)'kor'o. ;-)